احمد بن عبدالله بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران ابونعیم اصفهانی
فقيه و محدّث، مکنّي به ابونعيم، مشهور به حافظ ابونعيم اصفهاني و حافظ دنيا، متولّد 334 يا 336 و متوفّاي 430ه .ق. است.
شرح حال
برخي سال تولّد ابونعیم اصفهانی را 336 و برخي هم 334ه .ق. را نقل کرده‌اند.[۱] دربارة تاريخ ولادت قريب به يقين ابونعيم، چنانچه خود او در كتاب ذکر اخبار اصفهان گفته است: «ابوعبدالله بن متويه در جمعة سال 340ه .ق. وفات يافت و من همراه پدرم به عيادت او رفتيم و ياد مي‌آورم كه پدرم مرا پيش او فرستاد و او سر مرا مسح كرد و تكّه‌هايي از قند به من داد. خانه‌اش در راهرو مسجد جامع بود؛ چرا که او امام جامع بود.»[۲] بايد اذعان نمود كه همان سال 334ه .ق. بوده؛ زيرا ابونعيم در 340ه .ق. اگر كمتر از شش سال داشت، به طور عادي اين مطالب را فراموش مي‌نمود. پس بايد قبول كرد كه حدّاقل شش سال داشته است و به اين ترتيب، عمر او در صورتي كه در 430ه .ق. فوت كرده باشد، بالغ بر نود و شش سال خواهد بود.[۳]
نسب وي به مهران، آزادشدة عبدالله بن معاویه بن عبدالله بن جعفر بن عبدالله بن جعفر مي‌رسد که به دست عبدالله مسلمان شد.[۴] نياکان وي غالباً کساني شناخته شده و اهل علم و زهد در اصفهان بوده‌اند. نسب ايشان از طرف پدر، ابونعيم احمد بن عبدالله بن احمد بن اسحاق بن موسي بن مهران اصفهاني است و نياي مادر او، زاهد مشهور، محمّد بن يوسف است که گفته شده مستجاب الدّعوة بوده و مريدان بسياري داشته است.[۵][۶] پدرش عبدالله و برادرانش، ابومسعود محمّد و ابواحمد عبدالرّزاق هم در علوم اسلامي دستي داشته‌اند.[۷]
پدر ابونعيم و اقوام مادر پدرش، همه از علما و محدّثان و صوفيان بنام و صاحب اصول و مسند و كتاب بوده‌اند و محدّث مزبور، گذشته از اينكه از محضر آنان كسب علم كرده، به اطراف و اكناف، چون خراسان، نیشابور، بغداد، کوفه، شام و مکه نيز سفر كرده و از محضر محدّثان استفاده نموده است. گفته شده که ايشان جدّ علامه مجلسی هستند.
عقيده و مذهب
دربارة مذهب فقهي و گرايش‌هاي فکري ابونعيم و همچنين مناسبات او با شیعیان در برخي منابع اشاراتي رفته است. به دليل مخالفت‌هاي مختلف با ابونعيم، گمانه‌زني‌هاي متفاوتي در مورد مذهب وي شده است. سبکي، او را از شافعیان شمرده است.[۸] از طرفي ديگر ابن عساکر از ابونعيم با عنوان اشاعره ياد کرده و به سبب مخالفت شديد حنابله با ابونعيم، چنين نتيجه گرفته است.[۹]
تأليف کتاب الامامة و الرد علی الرافضة کافي است تا شيعي نبودن وي را تأييد کند؛ امّا از سوي ديگر، ابونعيم به عنوان يکي از کساني که در ايجاد تمايلات تشیع و علویان در ميان اصحاب حدیث نقش بسزا داشتند، قابل اشاره است. از مطالعة گفتار ابونعيم در كتاب‌هاي خود و گفته‌هاي ديگران چنين استنباط مي‌شود كه محدّث مزبور در ابتداي امر عامّي بوده؛ ولي به تدريج به تشيّع گراييده است. در شناخت عقيدة وي، مطالعة برخي از آثارش مي‌تواند گره‌گشا باشد.[۱۰][۱۱][۱۲]
ابونعيم چندين کتاب نيز در فضائل امام علی(ع)(عليه السّلام) و اهل بیت(ع)(عليهم السّلام) نوشته است.[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷]
کتاب حلية الاولیاء همواره به عنوان منبعي جهت نقل فضائل حضرت علي(عليه السّلام) و اهل بيت(عليهم السّلام) در ميان شيعيان مطرح بوده است.[۱۸][۱۹][۲۰][۲۱]
ابن تیمیه در منهاج السنة[۲۲] برخي روايات ابونعيم را به شدّت جرح کرده که اين نشان مي‌دهد تا چه اندازه احاديث و روايات منقول از طريق ابونعيم اصفهاني مي‌توانسته براي مقابله با دعاوي اهل سنت به وسيلة شيعيان به کار گرفته شود. شايد به همين جهت بتواند تا اندازه‌اي نظر برخي مؤلّفان شيعي را دربارة اينکه ابونعيم شيعي‌مذهب بوده، توجيه کند.
توضيح اينکه به رغم تصريح مؤلّفان امامیه، چون ابن شهر آشوب،[۲۳] علی بن طاووس[۲۴] و برادرش احمد بن طاووس[۲۵] بر سنّي بودن ابونعيم، برخي منابع متأخّر امامي او را شيعه‌اي مي‌دانند که تقیه مي‌کرده است.
خاندان مجلسی در دورة صفویه، نسب خود را به ابونعيم مي‌رساندند و مدّعي بودند که ابونعيم در اصل شيعه بوده است.[۲۶] سنگ‌نوشته‌اي نيز بر قبر ابونعيم يافتند که دلالت بر تشيّع او داشته است؛ امّا میرلوحی که با علّامه مجلسي عداوت و ستيز داشت، مقبرة ابونعيم را خراب کرد.[۲۷]
اثبات تشيّع ابونعيم
صاحب ریاض العلماء و حیاض الفضلاء و میر محمدحسین خاتون‌آبادی به استناد قول مجلسي، او را شيعه دانسته و گفته‌ا‌ند كه مطالب كتاب حلية الاولياي او و اربعينش دلالت بر اين موضوع دارد و اين نكته را صاحب روضات الجنات نيز تأييد كرده است.
مداركي كه حاكي از تشيّع او مي‌باشد، چنين است:
- مطالب مندرج در كتاب حلية الاولیاء كه مورد استناد شیعیان و اهل سنت است؛
- مطالب مندرج در كتاب المهدی (کتاب ابونعیم)(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)؛
- احاديثي كه در كتاب ذکر اخبار اصفهان در فضل علي(عليه السّلام) بر ديگران نقل كرده است؛
- حكايتي را كه نقل كرده‌اند كه چون مردم اصفهان در زمان حيات ابو نعيم اغلب سنّي بودند، او را رافضي شناخته و از ورود او به جامع اصفهان منع كرده بودند تا اينكه اهل اصفهان مورد غضب سلطان محمود غزنوی قرار گرفتند و خود متوجّه اصفهان شد و نخست مردم را امان داد و روز جمعه كه همة مردم در جامع جمع بودند، فرمود تا لشكريان حمله كردند و هر كه در جامع بود، مورد قتل واقع گرديد و چون ابونعيم از طرف مردم به اتّهام تشيّع ممنوع الورود بود، جان سالم به در برد.
هرچند صحّت اين حكايت كه از زکریا قزوینی نقل شده معلوم نيست؛ ولي مؤيّد تشيّع او مي‌باشد؛ - گفتة مجلسي به اينكه: «هرچند ظاهر او مي‌رساند كه عامّي‌مذهب بوده، ولي گفته‌هاي او مي‌رساند كه در باطن، شيعه بوده و برحسب اقتضاي زمان كه حكايت بالا نيز اين نكته را تأييد مي‌كند، تظاهر به تشيّع نمي‌كرده است.»
- گفتة شیخ بهایی به اينكه، «مندرجات حلية الاولیاء طوري است كه تشيّع او از آن ظاهر مي‌گردد.»؛
- گفتار صاحب نظام الاقوال به اينكه: «موقع زيارت قبر ابونعيم در اصفهان، بر لوح مزار او نوشته شده بود:«قال رسول اللّه(صلّ الله عليه و آله) مكتوب علي ساق العرش لا اله الا اللّه وحده لا شريك له محمّد بن عبداللّه عبدي و رسولي و ايّدته بعليّ بن ابي‌طالب رواه الشيخ الحافظ المؤمن الثقة العدل ابو نعيم احمد بن عبداللّه سبط محمّد بن يوسف البناء الاصفهاني رضي اللّه تعالي عنه و رفع في اعلي عليّيين درجته و حشره مع يتولّاه من الائمّة المعصومين صلوات اللّه عليهم اجمعين.»
و اين عبارات حاكي از آن است كه ابونعيم شيعه بوده كه چنين عباراتي بر فراز مزارش نوشته شده است؛ - در معالم العلماء گفته شده: «حافظ ابونعيم احمد بن عبدالله اصفهاني عامّي است؛ مگر اينكه او را كتاب منقبة الطاهرین و مرتبة الطیبین است.»
- در كتاب هدیة الاحباب، او را از مشايخ محدّثان و روات و اكابر حفّاظ و ثقات و صاحب حلية الاولیاء و حدّ مجلسيين معرّفي كرده و ظاهر اين است كه او را عامّي ندانسته است؛
- در كتاب الذریعة الی تصانیف الشیعة كه اختصاص به ترجمة كتب شيعه دارد، اغلب كتاب‌هاي او، چون تاریخ اصفهان (کتاب)،[۲۸] ما نزل من القرآن فی امیرالمؤمنین(عليه السّلام)[۲۹] و ساير كتاب‌هاي او[۳۰] را بيان كرده و اين موضوع دلالت بر اين دارد كه او را جزو شيعيان دانسته است.
جايگاه و مقام علمي
مورد اتّفاق اعلام شيعه و سنّي است كه ابونعيم اصفهاني از لحاظ علم حديث و زهد، در شمار اعاظم عصر خود بوده و حتّي به سبب حسد مورد طعن و ملامت بعضي، چون ابن جوزی قرار گرفته است و ديگران، مانند یافعی در مرآة الجنان ابن جوزي را مذمّت كرده و اين اشعار را در اين باب شاهد آورده است:
اگر همسايگان و هووهايش محبوبة او را به سخن شيرين و روي نيكويش نكوهيدند، شگفت نباشد؛ زيرا هيچ صاحب جمالي از گزند عيب‌جويان سالم نماند و نه هيچ صاحب حقّي از عداوت بي‌حق.»[۳۱]
عبدالغافر فارسی دربارة او گفته است:
«حافظي است مشهور از اعلام محدّثان و اكابر حفّاظ ثقات. علم را از افاضل فرا گرفت و افاضل از او اخذ كردند و حفّاظ به او منتفع شدند.»[۳۲]
اساتيد و مشايخ
ابونعيم از بسياري از اساتيد و مشايخ زمان خود بهره برد که مي‌توان به اين اسامي اشاره کرد: عبدالله بن احمد ابونعيم اصفهاني (پدر ايشان)، عبدالله بن جعفر بن فارس، جعفر خلدي، ابوالعبّاس اصم، دارقطنی، حاکم نیشابوری، ابوبکر آجري، ابوبکر بن خلّاد نصيبي، ابراهيم ابن ابي‌عزائم، محمّد بن حبيش، ابوبکر قطیعی، محمّد بن احمد معّدل، محمّد بن احمد انماطي، محمّد بن اسحاق اهوازي و ابن صوّاف.[۳۳][۳۴][۳۵][۳۶][۳۷]
شاگردان و راويان
افراد بسياري از محضر وي استفاده کردند؛ از جمله: چمحدّث طغري، خطیب بغدادی، ابوالقاسم هذلي صاحب الکامل، ابوعلي حدّاد.[۳۸][۳۹][۴۰][۴۱]
آثار
الاربعون حدیثا فی امر المهدی(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) (مجموعة چهل حديث از رسول اكرم(صلّ الله عليه و آله) دربارة امام زمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف))، ذکر المهدی و نعوته و حقیقة مخرجه و ثبوته(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)ذکر المهدی و نعوته و حقیقة مخرجه و ثبوته، نعوت المهدی و خروجه و ما یکون فی زمانه و مدته(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)نعوت المهدی و خروجه و ما یکون فی زمانه و مدته (شامل چهل و نه روايت از پيامبر(صلّ الله عليه و آله) و يکصد و هفت روايت دربارة حضرت مهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) از مهم‌ترين تأليفات ابونعيم و قديمي‌ترين چهل حديث شيعيان دربارة امام دوازدهم(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف))[۴۲] منقبة الطاهرین و مرتبة الطیبین، ما نزل من القرآن فی امیرالمؤمنین(عليه السّلام)، حلية الاولیاء، تاریخ اصفهان (کتاب) (يا ذکر اخبار اصفهان در دو مجلد که در 1931م. در ليدن چاپ شد)، المستخرج علی الصحیحین، دلائل النبوة (در سيرة پيامبر(صلّ الله عليه و آله))، تثبیت الرؤية يوم القيامة، حدیث النزول (کتاب)، الرد علی اللفظیة و الحلولیة، الصفات (کتاب)، المعتقد (کتاب)، معرفة الصحابة (کتاب ابونعیم)، تاریخ بلد، فضائل الصحابة (کتاب)، النفاق (کتاب)، علوم الحدیث، طب النبی، کتاب الطب یا الشفا فی الطب، فضائل الصحابة (کتاب)، المعرفة (کتاب)، الدلائل (کتاب)، الریاضة و الادب، ریاض المتعلم، الطبقات (کتاب)، حرمة المساجد، المسند المخرج علی صحیح مسلم، کتاب الصلوة، زینة المتعلمین، عمل الیوم و اللیلة، المستخرج علی التوحید لابن خزیمه، معجم شیوخ ابونعیم، رد الغریب المصنف، ابوعبید قاسم بن سلام، فضل العالم العفیف، فوائد (کتاب)، الخصائص فی فضل علی(عليه السّلام)، حدیث طیر، فضائل الخلفاء، الفتن (کتاب)، مختصر الاستعباب، اطراف الصحيحين و کتاب المهدی(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف).
وي کتابي به نام الامامة و الرد علی الرافضة دارد که در نقد اماميه است. ابونعيم با تکيه بر عقايد اهل سنّت، به تفصيل از تقدّم خلفاي سه‌گانه بر حضرت علي(عليه السّلام) در امر خلافت، به نقل روايات پرداخته است. وي جا به جا به نقد دلايل اماميه در تقدّم حضرت علي(عليه السّلام) در خلافت و فضيلت پرداخته و انتقادهاي اماميه را از خلفاي سه‌گانه را مردود دانسته است.[۴۳] ابونعيم در بخش نهايي کتاب، به بحث دربارة فضايل حضرت علي(عليه السّلام) و حقّانيت آن حضرت به عنوان خليفة چهارم پرداخته است.[۴۴] اين کتاب يکي از قديمي‌ترين کتاب‌هايي است که از سوي اهل سنّت در ردّ اماميه نوشته شده و به دست ما رسيده است.[۴۵]
از مطالعة گفتار ابونعيم در كتاب‌هاي خود و گفته‌هاي ديگران چنين استنباط مي‌شود كه محدّث مزبور در ابتداي امر، عامّي بوده؛ ولي به تدريج به تشيّع گراييده است.
وفات
سرانجام اين محدّث نامدار در 20 يا 21 محرم 430ه .ق. در اصفهان ديده از جهان فروبست و در آرامگاه مردبان (محلّه‌اي در اصفهان که اکنون شيخ ابي‌مسعود نام دارد) به خاک سپرده شد.[۴۶] وفات ابونعيم در تاريخ مزبور را صاحب وفیات الاعیان و صاحب كامل تأييد كرده‌اند.
پانویس
- ↑ تاريخ نيشابور (منتخب السّياق، عبدالغافر فارسي)، ابراهيم صريفيني، ص 198.
- ↑ ذکر اخبار اصبهان، ابونعيم احمد اصفهاني، ج 2، ص 282.
- ↑ نامة دانشوران، ابوالفضل بن فضل الله ساوجي، ايران، چاپ سنگي.
- ↑ ذکر اخبار اصبهان, ابونعيم احمد اصفهاني, ج 2, ص 93.
- ↑ ذکر اخبار اصبهان، ابونعيم احمد اصفهاني، ج 2، ص 220.
- ↑ حلية الاولياء، ابونعيم احمد اصفهاني، ج 1، ص 4، ج 10، ص 407.
- ↑ ذکر اخبار اصبهان، ابونعيم احمد اصفهاني، ج 2، صص 93، 136 و 307.
- ↑ طبقات الشافعية الکبري، عبد الوهّاب بن تقي الدّين سُبکي، ج 4، ص 18.
- ↑ تبيين کذب المفتري، علي بن حسن بن عساکر، صص 246-247.
- ↑ تثبيت الامامة و ترتيب الخلافة، ابونعيم احمد اصفهاني، مقدمّة ابراهيم علي تهامي، صص 28-31.
- ↑ الضعفاء، ابونعيم احمد اصفهاني، مقدّمة فاروق حماده، صص 13-22.
- ↑ معرفة الصّحابة، ابونعيم احمد اصفهاني، مقدّمة محمّدراضي بن حاج عثمان، صص 37-55.
- ↑ معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، ص 25؛ مناقب آل ابي‌طالب(عليهم السّلام)، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، ج 2، صص 153 و 350؛ کشف الغمّة، بهاء الدين علي اربلي، ج 3، صص 257-265.
- ↑ A Medieval Muslim Scholar at Work, Kohlberg, Leiden, 1992, p 105.
- ↑ التحبير في المعجم الکبير، عبدالکريم بن محمّد سمعاني، ج 1، صص 180-181.
- ↑ «اهل بيت(عليهم السّلام) في المکتبة العربية»، عبدالعزيز طباطبايي، صص 69 و 82.
- ↑ الطرائف، علي بن موسي بن طاووس، ص 179.
- ↑ معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، ج 1، ص 9؛ خصائص الوحي المبين، يحيي بن بطريق، صص 23-24 و 199.
- ↑ بناء المقالة الفاطمية، احمد بن طاووس، ص 301.
- ↑ کشف الغمّة، بهاء الدين علي اربلي، ج 1، صص 101-111.
- ↑ روضات الجنّات، محمّد باقر بن زين العابدين خوانساري، ج 1, ص 272.
- ↑ منهاج السّنة النّبوية، احمد بن تيميه، ج 4، صص 15 و 53.
- ↑ معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، ص 25.
- ↑ الطرائف، علي بن موسي بن طاووس، ص 181.
- ↑ بناء المقالة الفاطمية، احمد بن طاووس، ص 260.
- ↑ روضات الجنّات، محمّد باقر بن زين العابدين خوانساري، ج 1، صص 273-274.
- ↑ روضات الجنّات، محمّد باقر بن زين العابدين خوانساري، ج 1، ص 275.
- ↑ الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 3، ص 232.
- ↑ الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 19، ص 28.
- ↑ الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 23، ص 149.
- ↑ مرآة الجنان و عبرة اليقظان، عبدالله بن اسعد يافعي، ج 3، ص 41.
- ↑ تاريخ نيشابور، عبدالغافر بن اسماعيل فارسي، بخش دوم، ص 110.
- ↑ معرفة الصّحابة، ابونعيم احمد اصفهاني، ج 1، صص 109-110؛ صفة الجنّة، ابونعيم احمد اصفهاني، ص 101.
- ↑ الامامة و الرّد علي الرافضة، ابونعيم احمد اصفهاني، ص293، حلية الاولياء، ابونعيم احمد اصفهاني، ج 5، ص 14، ج 8، ص 46.
- ↑ تّقييد، محمّد بن نقطه، ج 1، صص 156-157.
- ↑ حلية الاولياء، ابونعيم احمد اصفهاني، ج 4، صص 18-19.
- ↑ تذکرة الحفّاظ، محمّد بن احمد ذهبي، ج 3، صص 1092-1093.
- ↑ تاريخ بغداد، احمد بن علي خطيب بغدادي، ج 12، صص 407، 412.
- ↑ حلية الاولياء، ابونعيم احمد اصفهاني، ج 4، صص 18-19.
- ↑ تذکرة الحفّاظ، محمّد بن احمد ذهبي، ج 3، صص 1092-1093.
- ↑ غاية النّهاية، محمّد بن محمّد بن جزري، ج 1، ص 71.
- ↑ اربعينات سايت مرکز اسلامي واشينگتن، به نشاني www.iec-md.org
- ↑ الامامة و الرّد علي الرافضة، ابونعيم احمد اصفهاني، ص 206.
- ↑ الامامة و الرّد علي الرافضة، ابونعيم احمد اصفهاني، ص 378.
- ↑ «ابونعيم اصفهاني»، حسن انصاري، دانشنامة بزرگ اسلامي، ج 9، ص 198.
- ↑ وقايع الأيام (فيض العلام في عمل الشهور و وقايع الأيام)، عبّاس قمي، ص 248.
منابع
- «ابونعيم اصفهاني»، حسن انصاري، دانشنامة بزرگ اسلامي، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامي، 1367ه .ش.
- اربعينات سايت مرکز اسلامي واشينگتن، به نشاني www.iec-md.org
- الامامة و الرّد علي الرافضة، ابونعيم احمد اصفهاني، تحقيق علي بن محمّد بن ناصر فقهي، مدينه، مكتبة العلوم و الحكم، 1407ه .ق.
- «اهل بيت(عليهم السّلام) في المکتبة العربية»، عبدالعزيز طباطبايي، تراثنا، 1406ه .ق.، شمارة 4.
- بناء المقالة الفاطمية، احمد بن طاووس، تحقيق علي عدناني غريفي، قم، مؤسّسة آل البيت(عليهم السّلام) لإحياء التراث، 1411ه .ق.
- تاريخ بغداد، احمد بن علي خطيب بغدادي، قاهره، [بي‌نا]، 1349ه .ق.
- تاريخ نيشابور، عبدالغافر بن اسماعيل فارسي، تلخيص ابراهيم صريفيني، تحقيق محمّد کاظم محمودي، قم، جامعة مدرّسين حوزة علمية قم،1362ه .ش.
- تبيين کذب المفتري، علي بن حسن بن عساکر، بيروت، دار الکتاب العربي، چاپ سوم، 1404ه .ق.
- تثبيت الامامة و ترتيب الخلافة، ابونعيم احمد اصفهاني، تحقيق ابراهيم علي تهامي، بيروت، دار النشر دار الامام مسلم، 2015م.
- التحبير في المعجم الکبير، عبدالکريم بن محمّد سمعاني، تحقيق فرانتس روزنتال، بغداد، [بي‌نا]، 1382ه .ق.
- تذکرة الحفّاظ، محمّد بن احمد ذهبي، حيدرآباد دکن، دائرة المعارف نظاميه، 1377ه .ق.
- التّقييد، محمّد بن نقطه، حيدرآباد دکن، مطبعة مجلس، دائرة المعارف العثمانية، 1403ه .ق.
- «حافظ ابونعيم اصفهاني»، ابوالقاسم رفيعي مهرآبادي، هنر و مردم، 1353ه .ش.، شمارة 139.
- حلية الاولياء، ابونعيم احمد اصفهاني، تحقيق عبدالفتّاح محمّد حلو و محمود محمّد طناحي، قاهره، دار الهجر، 1385ه .ق.
- حلية الاولياء، ابونعيم احمد اصفهاني، قاهره، المطبعة السعادة، 1351-1357ه .ق.
- خصائص الوحي المبين، يحيي بن بطريق، تحقيق محمّد باقر محمودي، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان چاپ و انتشارات، 1406ه .ق.
- الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، قم، اسماعيليان، 1408ه .ق.
- ذکر اخبار اصبهان، ابونعيم احمد اصفهاني، تحقيق س. ددرينگ، ليدن، بريل، 1934م.
- روضات الجنّات، محمّد باقر بن زين العابدين خوانساري، قم، اسماعيليان، 1390ه .ق.
- صفة الجنّة، ابونعيم احمد اصفهاني، تحقيق علي‌رضا عبدالله، دمشق، دار المأمون، 1406ه .ق.
- الضعفاء، ابونعيم احمد اصفهاني، تحقيق فاروق حماده، دار البيضاء، الدار الثقافة، 1405ه .ق.
- طبقات الشافعية الکبري، عبد الوهّاب سبکي، تحقيق محمود محمّد الطناحي و عبدالفتّاح محمّد الحلو، جيزه، هجر للطباعة والنشر والتوزيع، چاپ دوم، 1413ه .ق.
- الطرائف، علي بن موسي بن طاووس، قم، خيّام، 1400ه .ق.
- غاية النّهاية، محمّد بن محمّد بن جزري، تحقيق گ. برگشترسر، قاهره، مكتبة ابن تيمية، 1351ه .ق.
- کشف الغمّة، بهاءالدين علي اربلي، بيروت، دار الاضواء، 1401ه .ق.
- مرآة الجنان و عبرة اليقظان، عبدالله بن اسعد يافعي، بيروت، دار الکتب العلميه، چاپ اوّل، 1417ه .ق.
- معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، نجف، منشورات المطبعة الحيدرية، 1380ه .ق.
- معرفة الصّحابة، ابونعيم احمد اصفهاني، تحقيق محمّد راضي بن حاج عثمان، رياض، مکتبة الدار، 1405ه .ق.
- مناقب آل ابي‌طالب(عليهم السّلام)، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، قم، مطبعة علمية، [بي‌تا].
- منهاج السّنة النّبوية، احمد بن تيميه، بيروت، دار الفکر، 1406ه .ق.
- نامة دانشوران، ابوالفضل بن فضل الله ساوجي، ايران، چاپ سنگي.
- وقايع الأيام (فيض العلام في عمل الشهور و وقايع الأيام)، عبّاس قمي، تحقيق محسن صادقي و عبّاسعلي مردي، قم، نور مطاف، 1389ه .ش.
- ويکي پديا، به نشاني fa.wikipedia.org
- ويکي شيعه، به نشاني fa.wikishia.net
- ويکي فقه، به نشاني fa.wikifeqh.ir
- A Medieval Muslim Scholar at Work, Kohlberg, Leiden, 1992.