احمد بن ادریس اشعری قمی
فقيه و محدّث قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجري قمري است که در نيمة اوّل قرن تا سال 306ه .ق. مي‌زيسته.
شرح حال
در کتاب‌هاي روايي و رجالي و در اسناد روايات از وي با نام‌هاي ابوعلی اشعری، احمد بن ادریس قمی و احمد بن ادریس بن احمد ياد مي‌شود. به نظر صاحب کتاب معجم رجال الحدیث مراد از همة اينها احمد بن ادريس اشعري قمي است.[۱] چنان‌که از گفتة دانشمندان برمي‌آيد، احمد بن ادریس قمی فقيه و حديث‌شناس شيعه، فعّاليت‌هاي وسيعي در نشر حقايق و معارف قرآن و اهل بيت(علیهم السّلام) در سال‌هاي 250 تا 360ه .ق. انجام داد. شخصيت‌هاي ممتازي همچون کشی با يک واسطه و محمد بن یعقوب کلینی مستقيماً و ساير محدّثان از وي حديث آموخته، به نسل‌هاي بعد منتقل کردند.
فرزندان محدّث
احمد بن ادریس قمی دو فرزند دانشمند از خود به يادگار گذاشته که هر دو از محضر پدر بهره‌مند شده‌اند:
حسن بن احمد بن ادريس قمي
او از محدّثان مورد اعتماد امامیه است و عموماً از پدرش حديث نقل مي‌کرد. آثارش را مي‌توان در کتاب‌هاي کمال الدین و تمام النعمة،[۲] عیون اخبار الرضاg[۳] و تهذیب الاحکام[۴] در موضوع زيارت امام هشتم(علیه السّلام) يافت. حسن بن احمد بن ادریس قمی استاد حديث شیخ صدوق نيز مي‌باشد و شیخ صدوق بارها از استادش روايت نقل کرده و از وي تجليل مي‌کند. محمد بن احمد بن داوود هم يکي ديگر از شاگردان حسن بن احمد محبوب مي‌شود.[۵]
حسين بن احمد بن ادريس قمي
حسین بن احمد بن ادریس قمی هم مثل برادرش حسن بن احمد بن ادریس قمی، از محدّثان مورد اعتماد و عنايت علماي بزرگ امامیه است. وي مکنّي به ابوعبدالله و استاد شخصيت‌هايي، همچون شیخ صدوق، هارون بن موسی تلعکبری، حسین بن علی بن بابویه (برادر شيخ صدوق) و حیدر بن محمد بن نعیم سمرقندی (دانشمند جليل‌القدر شيعه) است که بعضي از آنان از محضر وي استفاده کرده، اجازة روايت دريافت کردند.
در عظمت شخصيت وي و برادرش همين کافي است که شيخ صدوق، رئيس محدّثان شيعه هر کجا از ايشان اسم مي‌برد يا روايت نقل مي‌کند، رحمت فرستاده و از آنان اظهار رضايت مي‌نمايد. صاحب اعیان الشیعه نيز مي‌فرمايد:
«اين نکته، مي‌تواند دليل بر مقبوليت روايت و شخصيت وي نزد علماي شيعه باشد.»[۶]
جايگاه و مقام علمي
شیخ طوسی مي‌نويسد:
«احمد بن ادريس ابوعلي اشعري قمي در ميان علماي ما دانشمندي موثّق و فقيه و داراي احاديث صحيح بسيار بود.»
شيخ در کتاب رجال شیخ طوسی ضمن شمارش ياران امام حسن عسکری(علیه السّلام) مي‌نويسد:
«احمد بن ادريس قمي معلّم به خدمت حضرت عسکري(علیه السّلام) رسيد؛ ولي از وي روايت نکرده است.»[۷]
او علاوه بر فراگيري و انتقال علم حديث به شاگردان و فرزندان فرزانة خويش، به شهرهاي کوفه، بغداد و کشور حجاز مسافرت کرد تا با ترويج، تبليغ و نشر احکام نوراني اسلام، وظيفة الهي خود را انجام دهد.[۸] وي همچنين با عموزاده‌هاي قمي خويش (احمد بن اسحاق قمی و محمد بن عیسی بن عبدالله بن سعد اشعری) در همين جهت همکاري‌هاي نزديک داشته است.
کشی در رجال کشی، احاديث زيادي را با يک واسطه از احمد بن ادریس قمی نقل مي‌کند.
از جمله در شرح حال فضيل بن يسار از ابراهيم بن محمّد بن عبّاس روايت مي‌کند که وي گفت: «براي من احمد بن ادريس معلّم قمي نقل کرد از محمّد بن احمد بن يحيي...»[۹]
علامه حلی بعد از شرح حال وي مي‌گويد:
«خدا او را رحمت کند! من به روايت او اعتماد دارم.»[۱۰]
ابن شهر آشوب مي‌نويسد:
«احمد بن ادريس ابوعلي اشعري قمي مورد اعتماد و صاحب کتاب‌هاي پرفايدة نوادر و المقت و التوبيخ است.»
نجاشی مي‌گويد:
«وي دانشمندي موثّق و در ميان علماي ما فقيه، صاحب احاديث بسيار و روايات صحيح مي‌باشد.»[۱۱]
سید ابوالقاسم خویی مي‌نويسد:
«ابوعلي اشعري احمد بن ادريس قمي که همان احمد بن ادريس بن احمد است، در اسناد بسياري از روايات قرار دارد و تعداد آن به دويست و هشتاد روايت مي‌رسد.»
آنگاه وي اساتيد، شاگردان و روايات احمد بن ادريس را به تفصيل بيان مي‌کند.[۱۲]
آقا بزرگ تهرانی مي‌نويسد:
«احمد بن ادريس بن احمد ابوعلي اشعري قمي، استاد محمد بن یعقوب کلینی و استاد ابن قولویه است. وي دو فرزند به نام‌هاي حسن بن احمد بن ادریس قمی و حسین بن احمد بن ادریس قمی دارد که هر دو استاد شيخ صدوق، محدّث معروف و صاحب کتاب من لايحضره الفقيه است.»[۱۳]
از ويژگي‌هايي که در زندگي اين مرد ممتاز قمي به چشم مي‌خورد، رقم بالاي اساتيد و شاگردان اوست. صاحب معجم رجال الحدیث حدود بيست و نه نفر از اساتيد و پانزده نفر از شاگردان او را نام مي‌برد[۱۴] که اين خود امتياز مهمّي براي او محسوب مي‌شود.
اساتيد و مشايخ
احمد بن ادریس قمی علاوه بر اينکه از فيض تشرّف به حضور حضرت امام حسن عسکری(علیه السّلام) برخوردار بود، از بزرگان و دانشمندان امامیه در نيمة دوم قرن سوم هجري قمري بهره‌هاي فراواني برد. در کتاب معجم رجال الحدیث تعدادي از اساتيد روايي وي معرّفي شده‌اند که مهم‌ترين آنها عبارتند از:
احمد بن اسحاق قمی (بنيان‌گذار مسجد imam حسن عسکری(علیه السّلام) و سفير امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف) در شهر قم)، احمد بن محمد بن عیسی اشعری، احمد بن ابی‌عبدالله برقی (که دانشمندان علم رجال، قداست نفس و عظمت روحش را به نيکوترين وجه ستوده، به عدالتش تصريح کرده‌اند)، ابراهیم بن هاشم قمی، محمد بن احمد بن یحیی اشعری، محمد بن حسین بن ابی‌الخطاب، حسن بن علی دقاق کوفی، محمد بن عبدالجبار (که همان محمد بن ابی‌صهبان است)، محمد بن حسان رازی، محمد بن حمدان کوفی، محمد بن بندار قمی و محمد بن علی بن محبوب.[۱۵]
شاگردان و راويان
احمد بن ادریس قمی سرماية علمي - معنوي‌اش را به دانشمندان اوايل قرن چهارم هجري قمري عرضه کرد و بسياري از محدّثان، مؤلّفان، فقها و دانشمدان نامي شیعه در آن عصر، از وي حديث شنيدند، اجازة نقل حديث گرفتند يا کتب حديثي بر وي قرائت کردند. براي آشنايي بهتر با مقام علمي احمد بن ادريس به معرّفي چند نفر از شاگردان معروف وي مي‌پردازيم:
ثقة الاسلام کليني: مشهورترين شاگرد احمد بن ادريس محمد بن یعقوب کلینی[۱۶] رازي است. وي محدّث نامدار و موثّق شيعه در عصر غیبت صغرا و مؤلّف کتاب کافي است. کليني در اين کتاب، روايات ابن ادريس را بدون واسطه نقل کرده است. شیخ مفید دربارة الکافی مي‌نويسد:
«مجلّل‌ترين کتاب امامیه به شمار مي‌رود و داراي هشتاد هزار بيت[۱۷] و شانزده هزار و صد و نود و نه حديث است و مدّت بيست سال تحقيق و تفحّص کرده، سپس تأليف فرموده است.»
وي مرجع فتواي خاص و عام بود.[۱۸] ملامحسن فیض کاشانی ضمن تمجيد از کتب اربعه، مي‌فرمايد:
«کافي شريف‌ترين، مطمئن‌ترين، کامل‌ترين و جامع‌ترين آنها است.»[۱۹]
ابوعلي برفري: احمد بن جعفر بن sفیان بزوفری، معروف به احمد بن جعفر بن sفیان بزوفری،[۲۰] شاگرد مخصوص و ممتاز احمد بن ادريس و يکي از محدّثان و راويان پر تلاش شيعه در عصر خويش بود. او شاگرداني همچون شیخ مفید، حسین بن عبیدالله غضائری و هارون بن موسی تلعکبری (متوفّاي 385ه .ق.) تربيت کرده است.
شیخ طوسی مي‌نويسد:
«تلعکبري از او روايت کرده و در سال 365ه .ق. از وي حديث شنيد و اجازه گرفت. شيخ مفيد و حسين بن عبيدالله غضائري (که شاگردان وي مي‌باشند) نيز از او به ما روايت نقل کرده‌اند.»[۲۱]
ابوعبدالله بزوفري (سفير امام زمانg): وي مانند پسرعموي خويش، ابوعلي بزوفري، از شاگردان احمد بن ادريس بود و همانند او مقام استادي هارون بن موسی تلعکبری، شيخ مفيد و حسین بن عبیدالله غضائری را داشت؛ ولي شخصيت علمي وي به مراتب بالاتر از ابوعلي است و کتاب‌هايي، همچون حج، ثواب الاعمال، احکام صید، رد بر واقفیه، سیرة النبی و الائمة فی المشرکین از تأليفات او است.
شيخ طوسي با يک واسطه و شيخ مفيد (شاگرد وي) بدون واسطه از او روايت نقل کرده‌اند. عباس قمی مي‌نويسد:
«از روايت کمال الدّين تظاهر مي‌شود که او يکي از سفراي امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف) بوده و از امتيازهاي درخشان در زندگي اين شخصيت فرزانه اين است که سند دعای ندبه به فرزند دانشمند و محدّث او، محمد بن حسین بزوفری مي‌رسد.»[۲۲]
علي بن حاتم قزويني: آثار و تأليفات زيادي از علی بن حاتم قزوینی به جا مانده است. شيخ طوسي مي‌گويد:
«ابوالحسن علي بن حاتم قزويني دانشمندي موثّق و مورد اعتماد است. او کتاب‌هاي متعدّدي به رشتة تحرير درآورده که بسيار نيکو و مورد اعتماد است. کتاب‌هاي او در موضوعات مختلف فقهي، همچون وضو، صلوة، صوم، زکات، حجّ، عمل شهر رمضان، توحيد و... است.»
علاوه بر کتاب‌هاي فوق، نجاشی کتاب‌هاي شناخت اذان، قبله، وقف، سهو، يوم و ليله، فرائض، مصابيح النّور، بيان و ايضاح، مصابيح موازين عدل، علل، الصفوة في اسماء اميرالمومنين(علیه السّلام)، صفات انبياء(علیهم السّلام)، ردّ بر قرامطه، ردّ بر اهل بدعت‌ها و حدود دين را نيز بر تأليفات او مي‌افزايد و مي‌نويسد:
«اين کتاب‌ها را ابوعبدالله بن شاذان به نقل از علی بن حاتم قزوینی براي ما نقل کرد.»[۲۳]
و نيز مانند احمد بن جعفر بن محمد بن قولویه، جعفر بن محمد بن قولویه، علی بن حسین بن بابویه و... در کتاب معجم رجال الحدیث، اسامي پانزده نفر از شاگردان احمد بن ادريس ذکر شده است.
آثار
احمد بن ادریس قمی از راوياني است که تأليفات زيادي نداشته؛ گرچه نام او در سند بسياري از روايات به چشم مي‌خورد. بنابراين وي جنبة انتقال‌دهندة ميراث حديث و در اين زمينه حضور فعّالي داشته است.
تنها کتابي که به وي نسبت داده مي‌شود، کتاب نوادر است که بسياري از راويان حديث شیعه کتابي با اين عنوان داشته‌اند. نجاشی اين کتاب را از عدّه‌اي از اصحاب به صورت اجازه از احمد بن جعفر بن sفیان بزوفری گزارش کرده است.
نام احمد بن ادريس در حدود يکصد طريق از طرق کتاب‌هاي رجال نجاشی و الفهرست (طوسی) آمده است که رقم بالايي به شمار مي‌رود. در تمامي اين موارد در طريق نجاشي و شيخ به کتب و تصانيف اصحاب، نام احمد بن ادريس وجود دارد که حکايت از کثير الاجازه بودن وي در نقل کتب و تصانيف راويان حديث مي‌کند.
احمد بن ادريس، محدّث فداکار و فقيه پرهيزگار خاندان اشعری، نتيجة يافته‌هاي علمي خويش را در قالب تأليفات و روايات، به عالم تشیع عرضه کرده است. احتمال دارد اين فقيه تلاشگر، کتاب‌ها و آثار ديگري غير از آنچه ذکر شده، داشته باشد.[۲۴]
وي علاوه بر تحويل کتاب‌هاي مفيد، بيشترين تلاش و همّت خويش را در تربيت شاگردان و نقل روايات از ائمّة اطهار(علیهم السّلام) به کار برد و آنچه را محضر بزرگان فقه و حديث و مفاخر فن اندوخته بود، در قالب احاديث و روايات به شاگردان فاضل و راويان عرضه کرد. آثارش را مي‌توان در کتاب الکافی و تهذیب الاحکام، الاستبصار، وسائل الشیعه و ساير کتب روايي يافت. آثار وي در موضوعات مختلف، همچون احکام صلوة، عقود، ولادت و زيارت پیامبر اسلام(صلّ الله علیه و آله) سيرة ائمّه(علیهم السّلام) تفسير اخلاق و آداب اجتماعي است.
مهدويت در کتاب احمد بن ادريس
در اثبات اينکه وي در موضوع مهدویت مؤلّف است، نياز به بيان يک مقدمة مختصر مي‌باشد:
شيخ در دانش درایة الحدیث بر معناي واحدي دلالت مي‌کند و به معني استاد روايت و کسي است که از وي حديث را فرا مي‌گيرند؛ ولي معمولاً بر کساني اطلاق مي‌شود که در اين علم مرجعيت علمي حديث به دليل کثرت محفوظات روايي و دقّت در ضبط و نقل حديث باشند.[۲۵] مشايخ حديث، محلّ انتشار و اخذ روايات بودند. راويان به طرق گوناگون، حديث را از مشايخ دريافت مي‌کردند. تحمّل حديث راويان از مشايخ گاه به صورت مشافهه، گاه به صورت املا، شيخ بر شاگرد و در مواقعي نيز از طريق اجازه‌اي بوده که شيخ به شاگرد خود براي نقل روايات صادر مي‌کرده است.
از اين طريق مي‌توان احمد بن ادریس قمی را از مؤلّفان مهدوي دانست؛ چرا که شاگردان او در موضوعات مختلف مهدوي از او نقل حديث کرده‌اند که اين، خود نشانگر شمول مهدوي کتاب نوادر اوست. براي نمونه محمد بن یعقوب کلینی که به طور مستقيم از ايشان اجازة نقل روايات يافته بود، در اين موضوعات از او رواياتي بي‌واسطه نقل مي‌کند:
لزوم وجود حجّت بر زمين، صفات ائمّه(علیهم السّلام) (نور بودن ايشان، ازدياد علم ايشان در شب‌هاي جمعه، وراثت علوم به ايشان و...)، لزوم شناخت امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف)، غیبت، ممنوعيت توقیت و...[۲۶]
نمونه‌هايي از روايات احمد بن ادريس
- امام صادق(علیه السّلام) فرمودند: «آن که زيانش راستگو است، عملش پاکيزه مي‌شود و آن که نيّتش خوب است، خداوند متعال روزي او را زياد خواهد کرد و هر کس با خانوادة خويش خوش‌رفتاري کند، خداوند عمرش را افزايش مي‌دهد.»[۲۷]
- امام صادق(علیه السّلام) فرمودند: «تجديد وضو، بدون اينکه حدثي صادر شود، ده حسنه دارد.»[۲۸]
- امام صادق(علیه السّلام) فرمودند: «خدا بود، آنگاه که هيچ پديده‌اي نبود. سپس پديده و مکان و نور الانوار را آفريد که همة نورها از او نور گرفت و از نور خود که همة نورها از آن نور يافت، در آن (نور الانوار) جاري ساخت و همان نوري است که حضرت محمّد(صلّ الله علیه و آله) و امام علي(علیه السّلام) را از آن آفريد. پس محمّد و علي(علیهما السّلام) دو نور نخستين بودند؛ زيرا پيش از آنها چيزي پديد نيامده بود و آن دو پاک و پاکيزه در صلب‌هاي پاک جاي بودند تا آنکه در پاک‌ترين آنها (عبدالله و ابوطالب) از يکديگر جدا گشتند.»[۲۹]
- امام صادق(علیه السّلام) فرمودند: «جبرئيل(علیه السّلام) بر پيامبر(صلّ الله علیه و آله) نازل شد و گفت: اي پيامبر! پروردگارت سلام مي‌رساند و مي‌فرمايد: من آتش دوزخ را بر پشتي که تو را فرود آورد و شکمي که بر تو آبستن شد و داماني که تو را پروريد، حرام کردم. آن پشت، پشت عبدالله بن عبدالمطّلب است و شکمي که به تو آبستن شد، آمنه دختر وهب مي‌باشد و امّا داماني که تو را پروريد، دامان ابوطالب (و طبق روايت ابن فضّال، فاطمه بنت اسد) است.[۳۰]
وفات
احمد بن ادریس قمی که در قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجري قمري زندگي سراسر افتخار خويش را مي‌گذرانيد، در سال 306ه .ق. در منطقة قرعاء در راه مکه از مسير کوفه، دعوت آسماني را لبّيک گفت.[۳۱]
پانویس
- ↑ معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، ج 2، ص 47.
- ↑ باب‌هاي 33 و 42.
- ↑ ج 1، باب 5.
- ↑ ج 6، ح 168.
- ↑ معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، ج 5، ص 269؛ مفاخر اسلام، علي دواني، ج 2، ص 216.
- ↑ اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، ج 5، ص 417.
- ↑ الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، ص 397؛ اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، ج 2، ص 477؛ رجال، محمّد بن حسن طوسي، ص 428.
- ↑ مفاخر اسلام، علي دواني، ج 2، ص 215.
- ↑ مفاخر اسلام، علي دواني، ج 2، ص 211، به نقل از رجال، محمّد بن عمر کشّي، ص 185. معلوم مي‌شود احمد ملقّب به معلّم بوده است و اين شايد به جهت استادي وي نسبت به علماي عصر باشد.
- ↑ خلاصة الاقوال, حسن بن يوسف علّامه حلّي، ص 65.
- ↑ اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، ج 2، ص 40.
- ↑ معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، ج 2، ص 47.
- ↑ مفاخر اسلام، علي دواني، ج 2، ص 214؛ به نقل از طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ص 19.
- ↑ معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، ج 2، ص 47.
- ↑ معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، ج 2، ص 47.
- ↑ کلين بر وزن زبير روستايي در نزديکي شهر ري مي‌باشد که پدر وي يعقوب بن اسحاق در آنجا مدفون است.
- ↑ احتمالاً مراد از بيت در عبارت مرحوم محدّث قمي، سطر باشد.
- ↑ فوائد الرضوية، عبّاس قمي، ص 658.
- ↑ مقدّمة وسائل الشّيعة، ملّامحسن فيض کاشاني، ص 65.
- ↑ بزوفر به فتح با وفاء، روستايي بزرگ نزديک منطقة واسط واقع در غرب بغداد است.
- ↑ رجال، محمّد بن حسن طوسي، ص 443؛ فوائد الرضوية، عبّاس قمي، ص 14.
- ↑ با استفاده از فوائد الرضوية، عبّاس قمي، ص 39؛ مفاخر اسلام، علي دواني، ج 2، صص 114 و 116؛ به نقل از نوابغ الرّوات.
- ↑ رجال نجاشي، احمد بن علي نجاشي، ص 263؛ مفاخر اسلام، علي دواني، ج 2، ص 482.
- ↑ مفاخر اسلام، علي دواني، ج 2، ص 214؛ به نقل از طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ص 19.
- ↑ دانش دراية الحديث، کاظم مدير شانه‌چي، ص 52.
- ↑ براي مطالعه بيشتر ن. ک: الکافي، محمّد بن يعقوب کليني، ج 1، کتاب حجّت.)
- ↑ «مَنْ صَدَقَ لِسَانُهُ زَكَا عَمَلُهُ وَ مَنْ حَسُنَتْ نِيَّتُهُ زَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي رِزْقِهِ وَ مَنْ حَسُنَ بِرُّهُ بِأَهْلِهِ زَادَ اللَّهُ فِي عُمُرِهِ.» (الکافي، محمّد بن يعقوب کليني، دار الکتب اسلاميه، ج 8، ص 219.)
- ↑ «الظهر علي الطّهر عشر صفات.» ( اصول کافي، محمّد بن يعقوب کليني، جزء 1، کتاب الحجة، باب مولد النبيn، ج 9.)
- ↑ «إِنَّ اللَّهَ كَانَ إِذْ لَا كَانَ فَخَلَقَ الْكَانَ وَ الْمَكَانَ وَ خَلَقَ نُورَ الْأَنْوَارِ الَّذِي نُوِّرَتْ مِنْهُ الْأَنْوَارُ وَ أَجْرَى فِيهِ مِنْ نُورِهِ الَّذِي نُوِّرَتْ مِنْهُ الْأَنْوَارُ وَ هُوَ النُّورُ الَّذِي خَلَقَ مِنْهُ مُحَمَّداً وَ عَلِيّاً فَلَمْ يَزَالا نُورَيْنِ أَوَّلَيْنِ إِذْ لَا شَيْ‌ءَ كُوِّنَ قَبْلَهُمَا فَلَمْ يَزَالا يَجْرِيَانِ طَاهِرَيْنِ مُطَهَّرَيْنِ فِي الْأَصْلَابِ الطَّاهِرَةِ حَتَّى افْتَرَقَا فِي أَطْهَرِ طَاهِرِينَ فِي عَبْدِ اللَّهِ وَ أَبِي طَالِبg.» (الکافي، محمّد بن يعقوب کليني، دار الکتب اسلامية، ج 1، ص 442.)
- ↑ «نزل جبرئيلg علي النّبيn فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّ رَبَّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ إِنِّي قَدْ حَرَّمْتُ النَّارَ عَلَى صُلْبٍ أَنْزَلَكَ وَ بَطْنٍ حَمَلَكَ وَ حَجْرٍ كَفَلَكَ فَالصُّلْبُ صُلْبُ أَبِيكَ - عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ - وَ الْبَطْنُ الَّذِي حَمَلَكَ فَآمِنَةُ بِنْتُ وَهْبٍ وَ أَمَّا حَجْرٌ كَفَلَكَ فَحَجْرُ أَبِي طَالِبg.» (الکافي، محمّد بن يعقوب کليني، ج 1، ص 441.)
- ↑ رجال نجاشي، احمد بن علي نجاشي، ص 67.
منابع
- «احمد بن ادريس» عبدالکريم پاک‌نيا، ستارگان حرم: اختران حريم معصومه(سلام الله علیها)، قم، آستانة مقدّسة قم، انتشارات زائر، 1377ه .ش.
- طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، قم، اسماعيليان، [بي‌تا].
- اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، تحقيق سيّد حسن امين، بيروت، دار التّعارف للمطبوعات, 1406ه .ق.
- خلاصة الاقوال، حسن بن يوسف علّامه حلّي، تحقيق جواد قيّومي اصفهاني، قم، نشر الفقاهه، چاپ اوّل، 1417ه .ق.
- دانش دراية الحديث، کاظم مدير شانه‌چي، انتشارات اسلامي، چاپ اول، 1380ه .ش.
- رجال نجاشي، احمد بن علي نجاشي، قم، مؤسّسة النشر الاسلامي، چاپ ششم، 1365ه .ش.
- الغيبة، محمّد بن حسن طوسي، قم، مؤسّسة المعارف الاسلامية، 1417ه .ق.
- فوائد الرضوية، عبّاس قمي، تحقيق ناصر باقر بيدهندي، قم، بوستان کتاب، 1385ه .ش.
- الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق جواد قيّومي، قم، نشر الفقاهة، [بي‌تا].
- الکافي، محمّد بن يعقوب کليني، قم، دارالکتب اسلاميه، چاپ چهارم، 1407ه .ق.
- کتابخانة ديجيتال مؤسّسة تحقيقات و نشر معارف اهل بيت(علیهم السّلام)، به نشاني www.ahlolbait.com
- معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، مؤسّسة الخوئي الإسلامية، چاپ پنجم، [بي‌تا].
- معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، نجف، منشورات المطبعة الحيدرية، [بي‌تا].
- مفاخر اسلام، علي دواني، تهران، اميرکبير، چاپ اوّل، 1363ه .ش.
- مقدّمة وسائل الشّيعة، ملّامحسن فيض کاشاني، تهران، اسلامية، [بي‌تا].