جعفر بن محمّد بن مالک بن عیسى بن سابور

مشخصات فردی

نام کامل

جعفر بن محمّد بن مالک بن عيسى بن سابور

نام‌های دیگر

جعفر بن محمّد کوفی

کنیه

ابوعبدالله

لقب

بزّاز، فزاری

شهرت

ابن سابور

دوره

قرن سوم هجری قمری (دوران غیبت صغرا)

مذهب

امامیه (با اتهام غلو و فساد مذهب از سوی برخی رجالیان)

فعالیت و جایگاه

جایگاه علمی

محدث و راوی

ارزیابی رجالی

مورد اختلاف (توثیق توسط شیخ طوسی و ابوغالب زراری؛ تضعیف و اتهام به کذب و جعل حدیث توسط ابن‌غضائری و نجاشی؛ توقف در حدیث توسط علامه حلی)

روابط علمی

استادان شاخص

محمد بن عثمان؛ ابوهاشم جعفری؛ عباد بن یعقوب رواجنی؛ محمد بن حسین بن ابی‌خطاب

شاگردان شاخص

ابوغالب زراری؛ ابن همام اسکافی؛ محمد بن یحیی عطار قمی؛ عبدالله بن جعفر حمیری

آثار

آثار شاخص

النوادر؛ غرر الأخبار؛ أخبار الأئمّة و مواليدهم؛ الفتن و الملاحم

وفات

زادروز

نامعلوم

وفات

نامعلوم (از عالمان و محدثان قرن سوم هجری قمری)

محدّث و راوي قرن سوم هجري قمري، مکنّي به ابوعبدالله، ملقّب به بزّاز و فزاري و معروف به ابن سابور است که در دوران غيبت صغرا مي‌زيسته.

شرح حال

جعفر بن محمّد کوفي معروف به ابن سابور، از راويان مشهور است که نام او به کرّات در آثار متقدّمان و متأخّران از اصحاب اماميه ديده مي‌شود.

رجال‌نويسان دربارة تاريخ ولادت وي سکوت کرده‌اند. نکتة مهم دربارة او اين است که در منابع حديثي، گاهي از او تعبير به جعفر بن محمّد کوفي و گاهي تنها با عنوان جعفر بن محمّد ياد شده است. به نظر مي‌رسد قميان او را بيشتر با عنوان جعفر بن محمّد کوفي مي‌شناختند.

جايگاه و مقام علمي

ابن سابور از مواليان اسماء بن خارجه بن حصن فزاري است که در وضع و جعل حديث متّهم و از راويان مجهول الحال روايت کرده است. همچنين ابوغالب زراري و ابوعلي بن همام که از روات ثقة اماميه‌اند، از او روايت کرده‌اند. برخي او را «فاسد المذهب و الرواية» خوانده است.

در کتاب‌هايي مانند بصائر الدرجات، تفسير قمي، کافي، الامامة و التبصرة، تفسير فرات کوفي و... کمتر منبع حديثي و روايي را مي‌توان يافت که از فزاري حديث نقل نکرده باشد.

راجع به فزاري در کتاب‌هاي رجالي، سه ديدگاه ابراز شده است. برخي او را به کذّاب، وضّاع حديث و فاسد المذهب و برخي ديگر به ضعف و توقّف و گروه سوم، به وثاقت توصيف کرده‌اند. ابن غضائري (زنده در 411ه‍ .ق.) وي را با اوصاف کذّاب، متروک الحديث و فاسد المذهب جرح و طرد کرده است و در معرّفي او گفته:

«إنه کان کذّاباً متروک الحديث جملة و کان في مذهبه ارتفاع و يروي عن الضعفاء و المجاهيل و کل عيوب الضعفاء مجتمعة فيه؛

دروغگو است و همة احاديثش متروک است. در مذهبش ارتفاع است. از راويان ضعيف و مجهول نقل روايت مي‌کند و عيوب همة راويان ضعيف در وي جمع شده است.»

نجاشي در ضعف او اين‌گونه مي‌نويسد: «اهل کوفه است و در نقل روايت، ضعيف.»

احمد بن حسين مي‌گويد:

«او به وضع و جعل حديث مي‌پرداخت. از راويان مجهول نقل مي‌کرد و از کسي شنيدم که مي‌گويد: او همچنين داراي روايت و مذهب فاسد است.»

اين ديدگاه نسبت داده شده به شخص مجهول، ارزش علمي ندارد و خود، شاهد است که فزاري در آن روزگار به فساد مذهب شهرت نداشته.

علّامه حلّي (متوفّاي 726ه‍ .ق.) پس از نقل آراي مختلف دربارة فزاري مي‌نويسد: «ديدگاه مختار نزد من توقّف در حديث اوست و من به روايات او عمل نمي‌کنم.»

امّا شيخ طوسي در توصيف او نوشته: «جعفر بن محمّد بن مالک، کوفي و ثقة است و برخي او را تضعيف مي‌کنند؛ در حالي که دربارة تولّد حضرت حجّت روايات عجيبي نقل کرده است.»

حسن انصاري قمي در اين‌باره نوشته است:

«نسخة تفسير ما نزل من القرآن في أهل البيت(علیهم السّلام)، اثري از جعفر بن محمّد بن مالک فزاري و از منابع تفسير فرات کوفي است. فزاري از محدّثان برجستة اماميه در کوفه در دوران غيبت صغرا بوده است. با اينکه از طرف رجاليان شيعه متّهم به جعل و وضع حديث و فساد مذهب، يعني غلوّ شده است، امّا در عين حال مورد اعتماد ابن همام اسکافي و ابوغالب زراري بوده است.»

احمد بن محمّد زراري در رساله‌اش، او را توثيق کرده و مي‌نويسد:

«ابوغالب که محدّث موثّق و از شاگردان فزاري است، مي‌گويد: جعفر بن محمّد بن مالک فزاري بزّاز کسي است که مرا پرورش داده است؛ چرا که جدّم محمّد بن سليمان هنگامي که مرا از مدارس ابتدايي بيرون آورد، در بازار بزّازان، نزد پسرعموي حسين بن علي بن مالک برد و او از فقها و زاهدان شيعه است.»

«جعفر بن محمّد مالک صاحب کتابي به نام النوادر است و جماعتي از بزرگان، مانند ابومحمّد هارون بن موسي تلعکبري از ابوعلي بن همام از خود جعفر بن محمّد بن مالک برايم نقل کرده‌اند.»

شهرت شاگردان وي، قائلان به ضعف فزاري را به تعجّب و شگفتي وا داشته است؛ اين در حالي است که عالماني، مانند شيخ طوسي او را توثيق نموده‌اند.

طبق اين عبارت شيخ طوسي به فزاري طريق حديثي دارد و اين خود، بيانگر توثيق اوست؛ امّا انتقادات بسيار سختي از وي در ميان رجاليان بغداد مطرح بوده که مورد ملاحظه قرار گرفت.

لازم به تذکّر است در ميان اساتيد معاصر، آيت الله طبسي پس از بررسي اقوال مختلف دربارة وي، او را توثيق کرده.

اساتيد و مشايخ

در کتاب‌هاي فهرست‌نويسان، اساتيد جعفر بن محمّد فزاري، به صورت واضح و آشکار ثبت نشده‌اند؛ امّا بنا بر گزارش‌هاي روايي و نقل احاديث، جعفر بن محمّد فزاري از شيوخ زيادي روايت نقل کرده است که تعدادي از مشاهير آنها را مي‌توان به شرح زير برشمرد:

محمّد بن عثمان (متوفّاي 305ه‍ .ق.) سفير دوم حضرت حجّت(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف)، ابوهاشم جعفري صحابي چهار امام (امام رضا، امام جواد، امام هادي و امام عسکريb)، عَباد بن يعقوب رواجِني (متوفّاي 250ه‍ .ق.)، عبدالرّحمن بن محمّد بن ابي‌حاتم (متوفّاي 277ه‍ .ق.)، احمد بن عمرو بن عبدالخالق عتکي بزّاز (متوفّاي 292ه‍ .ق.)، محمّد بن جرير بن يزيد طبري (متوفّاي 310ه‍ .ق.)، ابوبکر محمّد بن اسحاق بن خزيمه سُلَّمي (متوفّاي 311ه‍ .ق.)، محمّد بن حسين بن ابي‌خطّاب زيد زَيّات همداني کوفي (متوفّاي 262ه‍ .ق.) معروف به ابن ابي‌خطّاب از محدّثان و اصحاب سه تن از امامان شيعه (امام جواد، امام هادي و امام حسن عسکريb)، علي بن حسن بن فضّال، محمّد بن عامر بن عمران اشعري و احمد بن هلال عبرتايي اساتيدي هستند که فزاري از آنها نقل حديث مي‌کند؛ جز نام‌بردگان، بقيه شهرت چنداني ندارند. لذا ممکن است عدم شهرت برخي از اساتيد وي، دليل بر جرح و تضعيف او باشد.

شاگردان و راويان

استادي و شاگردي طبق روال و سنّت متقدّمان که شاگرد در خدمت استاد درس بياموزد، دربارة محمّد بن جعفر مضبوط نيست؛ امّا عالماني مشهور از او حديث نقل کرده‌اند؛ از جمله:

• - احمد بن محمّد معروف به ابوغالب زراري (258-368ه‍ .ق.)، فقيه، محدّث، متکلّم، اديب و شاعر شيعي. او از عالمان و محدّثان بنام آل اعين و آخرين فرد مشهورِ اين خاندان است؛
• - ابوعلى محمّد بن همام بن سهيل اسکافى (258-336ه‍ .ق.)، ملقّب به کاتب، مشهور به اِبْنِ هَمّام اسکافي، از علما و محدّثان شيعه در قرن‌هاي سوم و چهارم هجري قمري و از چهره‌هاى درخشان و از اصحاب و سفراى امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف) است که در دورة غيبت صغرا، نقش قابل توجّهي در تبيين مسائل مربوط به امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف) و غيبت آن حضرت و اخبار مربوط به نوّاب اربعه داشته؛
• - محمّد بن يحيي عطّار قمي، از عالمان قم و استاد شيخ کليني؛
• - عبدالله بن جعفر حِميري، عالم و محدّث شيعي سدة سوم و چهارم هجري قمري، صاحب اثر مشهور قرب الاسناد؛
• - ابوالقاسم سعد بن عبدالله اشعري قمي، از محدّثان شيعه در قرن سوم هجري قمري؛
• - حسين بن محمّد اشعري قمي، از محدّثان و راويان بزرگ شيعه در قرن سوم و چهارم هجري قمري و از شاگردان احمد بن اسحاق قمى و محمّد بن بندار قمي؛
• - احمد بن ادريس اشعري قمي (متوفّاي 306 ه‍ .ق.)، فقيه و محدّث نامدار شيعه در قرن سوم هجري قمري است که محضر امام حسن عسکري(علیه السّلام) را درک نموده است؛
• - علي بن محمّد علان کليني که در رجال علّامه حلّي، با عنوان دايي مرحوم کليني با نام علي بن محمّد بن ابراهيم بن اَبان رازي کليني ترجمه و توثيق شده است؛
• - محمّد بن احمد بن يحيي، از اساتيد حديث در قرن سوم هجري قمري، صاحب نوادر الحکمة؛
• - ابوالقاسم فرات بن ابراهيم بن فرات کوفي، از عالمان، محدّثان و مفسّران شيعي نيمة دوم قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجري قمري و صاحب تفسير فرات کوفي؛
• - حسين بن حمدان خصيبي (متوفّاي 346ه‍ .ق.)، مؤلّف کتاب الهداية الکبري

آثار

محمّد بن جعفر افزون بر نقل روايات، داراي چند اثر علمي نيز هست؛ مانند النوادر، غرر الأخبار، أخبار الأئمّة و مواليدهم(علیهم السّلام) و الفتن و الملاحم.

شماري از روايات وي تفسيري و بخش فراواني، در باب مهدويت و دربارة امام عصر(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف)، کرامات آن حضرت، حوادث دوران غيبت، علائم قبل از ظهور، موانع ظهور، خروج سفياني و... است. افزون بر اين، در طريق نقل شماري از کتب حديثي نيز واقع شده است.

وفات

همان‌طور که تاريخ ولادت فزاري مجهول مانده، تاريخ وفات او نيز نامعلوم است و هيچيک از فهرست‌نويسان، به تاريخ ولادت و وفات او اشاره‌اي نکرده‌اند؛ امّا بر اساس حدس و گمان‌ها و تاريخ زندگي اساتيد و شاگردان وي مي‌توان گفت که از عالمان و محدّثان قرن سوم هجري بود است.

منابع

• اعلام الوري، فضل بن حسن طبرسي، قم، دار الکتب الاسلاميه، چاپ سوم، 1390ه‍ .ق.
• ايضاح الاشتباه في ضبط تراجم الرّجال، حسن بن يوسف علّامه حلّي، قم، جامعة مدرّسين حوزة علمية قم، چاپ اوّل، 1411ه‍ .ق.
• البحر الزخار، احمد بن عمرو بن عبدالخالق عتکي، تحقيق محفوظ الرّحمن زين الله، بيروت، دار الکتب العلمية، مدينة منوّره، مکتبة العلوم و الحکم، چاپ اوّل، 1430ه‍ .ق.
• بررسي‌هاي تاريخي در حوزه تاريخ و فرهنگ اسلام و ايران، حسن انصاري قمي، سايت حلقة کاتبان، به نشاني www.kateban.com
• بصائر الدرجات، محمّد بن حسن صفّار، قم، مکتبة آيت الله نجفي مرعشي، چاپ دوم، 1404ه‍ .ق.
• تاريخ الرسل و الامم و الملوک معروف به تاريخ الطبري، محمّد بن جرير طبري، بيروت، مؤسّسة الاعلمي للمطبوعات، چاپ چهارم، 1403ه‍ .ق.
• تفسير فرات، فرات بن ابراهيم، تحقيق محمّد الکاظم، تهران، وزارت ارشاد اسلامي، چاپ اوّل، 1410ه‍ .ق.
• تفسير القران العظيم، عبدالرّحمن بن محمّد بن ابي‌حاتم، تحقيق اسعد محمّد الطيب، رياض، مکتبة نزار مصطفي الباز، چاپ سوم, 1419ه‍ .ق.
• تفسير القمي، علي بن ابراهيم قمي، تحقيق طيّب موسوي جزايري، قم، دارالکتاب، چاپ سوم، 1404ه‍ .ق.
• الخرائج والجرائح، سعيد بن هبة الله راوندي، قم، مؤسّسة امام مهدي(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف)، چاپ اوّل، 1409ه‍ .ق.
• خلاصة الأقوال في معرفة الرّجال، حسن بن يوسف علّامه حلّي، مشهد، آستان قدس رضوى، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى، چاپ اوّل، 1381ه‍ .ش.
• دانشنامة امامت و ولايت (امامت‌پديا)، به نشاني www.fa.imamatpedia.com.
• الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، بيروت، دار الأضواء، چاپ سوم، 1403ه‍ .ق.
• الرّجال، احمد بن حسين ابن غضائري، تحقيق محمّدرضا حسيني جلالي، قم، مؤسّسة علمي فرهنگي دار الحديث، چاپ اوّل، 1422ه‍ .ق.
• رجال تفسيري، پژوهشگران زير نظر عبدالله جوادي آملي، تدوين ابوطالب علي‌نژاد، قم، نشر اسراء، 1393ه‍ .ش.
• رجال الطوسي، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق جواد قيّومي اصفهاني، قم، جامعة مدرّسين حوزة علمية قم، چاپ سوم، 1427ه‍ .ق.
• رجال العلامة الحلّي، حسن بن يوسف علّامه حلّي، تصحيح محمّدصادق بحرالعلوم، قم، الشريف الرضي، چاپ دوم، 1402ه‍ .ق.
• رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، تحقيق موسي شبيري زنجاني، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمية به قم، مؤسّسة النشر الإسلامي، چاپ ششم، 1365ه‍ .ش.
• رسالة ابي‌غالب الزراري الي ابن ابنه في ذکر آل اعين، احمد بن محمّد زراري، تحقيق محمّدرضا حسيني جلالي، قم، مرکز البحوث و التحقيقات الاسلاميه، چاپ اوّل، 1411ه‍ .ق.
• صحيح ابن خزيمه، محمّد بن اسحاق بن خزيمه، تحقيق مصطفي اعظمي، بيروت، المکتب الاسلامي، 1424ه‍ .ق.
• طبقات أعلام الشيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، بيروت، دارإحياء التراث العربي، چاپ اوّل، 1430ه‍ .ق.
• عيون اخبار الرضا(علیه السّلام)، محمّد بن علي بن بابويه صدوق، تصحيح مهدي لاجوردي، تهران، جهان، [بي‌تا].
• الغيبة، محمّد بن ابراهيم بن ابي‌زينب نعماني، تحقيق علي‌اکبر غفاري، تهران، انتشارات صدوق، چاپ اوّل، 1397ه‍ .ق.
• الغيبه، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق عبادالله تهراني، قم، دارالمعارف الاسلاميه، چاپ اوّل، 1411ه‍ .ق.
• فلاح السائل، علي بن موسي بن طاووس، قم، بوستان کتاب، چاپ اوّل، 1406ه‍ .ق.
• الفوائد الحائريه، محمّدباقر بهبهاني، قم، مجمع الفکر الاسلامي، چاپ اوّل، 1415ه‍ .ق.
• الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق عبدالعزيز طباطبايي، قم، مکتبة المحقّق الطباطبايي، چاپ اوّل، 1420ه‍ .ق.
• الکافي، محمّد بن يعقوب کليني، قم، دارالکتب الاسلاميه، چاپ دوم، 1407ه‍ .ق.
• کامل الزيارات، جعفر بن محمّد بن قولويه، تحقيق عبدالحسين امينى، نجف اشرف، دار المرتضوية، چاپ اوّل، 1356ه‍ .ش.
• کمال‌الدّين و تمام النعمه، محمّد بن بابويه قمي صدوق، تحقيق علي‌اکبر غفاري، تهران، اسلاميه، چاپ دوم، 1395ه‍ .ق.
• mجمع الرّجال، عنايت الله قهپايي، تحقيق علّامه ضياء الدّين، قم، اسماعيليان، چاپ دوم، 1364ه‍ .ش.
• معجم مورّخي الشيعة: الإمامية، الزيدية، الإسماعيلية، صائب عبدالحميد، قم، مؤسّسة دائرة المعارف الفقه الاسلامي، چاپ اوّل، 1424ه‍ .ق.
• الهداية الکبري، حسين بن حمدان خصيبي، بيروت، مطبعة البلاغ، 1419ه‍ .ق.