حسن بن محمّد بن سماعه کوفی کَندی صَیرَفی

مشخصات فردی

نام کامل

حسن بن محمّد بن سماعه کوفي کَندي صَيرَفي

شهرت

كثير الحديث

کنیه

ابومحمّد؛ ابوعلي به گفته شیخ طوسی

مذهب

واقفي

جایگاه علمی

از فقهای بزرگ واقفی و دارای مقام فتوا و رأی

فعالیت و روابط علمی

حوزهٔ فعالیت

رجال حديث

ارزیابی رجالی

موثق و دارای روایات معتبر نزد علمای رجال

استاد شاخص

علي بن حسن طاطاري جرمي

راوی شاخص

شيخ طوسي

وفات

تاریخ وفات

پنجم جمادی الاولی 263 ه‍ .ق.

محل وفات

کوفه

مدفن

محلة جعفي، پشت کوفه

محدّث واقفي قرن سوم هجري قمري، مکنّي به ابومحمّد يا به گفتة شيخ طوسي، ابوعلي و مشهور به كثير الحديث، متوفّاي پنجم جمادي الاولي 263ه‍ .ق. و از اصحاب امام کاظم(عليه السّلام) است.

شرح حال

حسن بن محمّد بن سماعه در شهر کوفه به دنيا آمد. از سال تولّد او اطّلاع دقيقي در نيست. کنية او ابومحمّد يا به گفتة شيخ طوسي، ابوعلي است. نجاشي با هر دو کنيه از او ياد مي‌کند.

جدّ او مُعلّي بن موسي کَندي، فردي موثّق در حديث و از اعيان بود. محمّد بن سماعة بن رُوَيد بن نَشيط حضرمي، پدر حسن بن محمّد بن سماعه نيز از محدّثان موثّق و موجّه بوده است. كتاب‌هاي وضو، حيض، صلوة و حج از تأليفات اوست.

به گفتة بعضي، پدر او محمّد، فرزند سماعه است که در تربيت علمي او نقش بسزايي داشته است. در منابع رجالي چنين وانمود شده که سماعه از فرزندان مهران است؛ چنان که از کلام نجاشي در ترجمة سماعة بن مهران و محمّد بن سماعه چنين تصوّري حاصل مي‌شود؛ در حالي که وي از فرزندان سماعة بن موسي بن رويد بن نشيط حضرمي است.

حسن بن محمّد بن سماعه از اصحاب امام کاظم(عليه السّلام) بوده و علاوه بر روايت، داراي مقام فتوا و رأي و از فقهاي بزرگ مذهب واقفي به شمار می‌آيد. حيات علمي او در ميان خانواده‌اش در کوفه آغاز شد؛ زيرا دانشمندان سرشناسي از خانوادة او ظهور کرده‌اند.

شرايط خانوادگي او نشان می‌دهد که وي در محيطي علمي و مذهبي قرار داشته و تحت تأثير مذهب واقفي بوده است. دربارة تعصّب او نسبت به مذهب واقفي، گفته شده است که اگرچه وي زمان امام رضا، امام جواد، امام هادي و امام حسن عسکري(عليهم السّلام) را درک کرده، امّا هيچ حديثي از اين بزرگواران نقل ننموده و اين موضوع نشانگر تعصّب شديد او نسبت به مذهب واقفي است.

به نظر می‌رسد وي اين تعصّب شديد را از استاد خصوصي‌اش، علي بن حسن طاطري جرمي (متوفّاي 260ه‍ .ق.)، آموخته است. طاطري کسي است که صرفاً اعتقادات مذهب واقفيه را به او تعليم داده است. از اين‌رو، حسن بن سماعه هيچ روايتي در موضوع فقه، از اين استادش نقل نکرده است. همچنين در گزارشي معتبر از رجال نجاشي که در آن، به فضيلت امام حسن عسکري(عليه السّلام) اشاره شده، وي آن را انکار کرده و اين حاکي از تعصّب شديد او نسبت به مذهب واقفي است.

با اين‌همه، او از ديدگاه علماي رجال، فردي موثّق است و روايات او از اعتبار و ارزش زيادي برخوردارند.

وي دو برادر ديگر هم داشته است كه مانند خود او از رجال حديث بوده‌اند: برادر بزرگتر، جعفر است كه نجاشي از وي به صورت مستقل نام برده و می‌گويد: «از دو برادر ديگرش در نقل حديث موثّق‌تر بوده است. او واقفي مذهب بود و كتابي به نام نوادر داشته که كتابي بزرگ بوده است.»

جايگاه و مقام علمي

حسن بن محمّد بن سماعه علاوه بر روايت، داراي مقام فتوا و رأي بوده و از فقهاي بزرگ مذهب واقفي به شمار می‌آيد. در گزارشي معتبر از رجال نجاشي که در آن، به فضيلت امام حسن عسکري(عليه السّلام) اشاره شده، وي آن را انکار کرده و اين حاکي از تعصّب شديد او نسبت به مذهب واقفي است. نجاشي او را از بزرگان واقفيه و معاند و متعصّب در مذهب خود دانسته و داستاني از انکار او نسبت به علم غيب امام هادي(عليه السّلام) نقل کرده و در عين‌حال می‌گويد: «وي فقيهي ثقه به شمار می‌رود و احاديث بسياري روايت کرده است.»

حسن بن محمّد از استادان خود احاديث فراواني نقل کرده است. به همين دليل، او را کثير الحديث لقب داده‌اند.

از ديدگاه علماي رجال، فردي موثّق و روايات او از اعتبار و ارزش زيادي برخوردار است. شيخ طوسي در فهرست خود، پس از اينکه وي را واقفي‌مذهب معرّفي کرده، او را با اوصافي همچون جيّد التّصانيف، نقيّ الحديث و حَسن الاعتقاد ستوده است.

اساتيد و مشايخ

استادان او بسيارند؛ به گونه‌اي که بعضي از محقّقان معاصر بيش از هفتاد نفر را ذکر کرده‌اند. وي از استادان خود احاديث فراواني نقل کرده است. به همين دليل او را کثير الحديث لقب داده‌اند؛ به طوري که شيخ طوسي به تنهايي هشتصد حديث او را نقل کرده است. از اين تعداد استادان او، چهل و هفت نفر از سوي نجاشي، شيخ طوسي و شيخ حرّ عاملي توثيق شده‌اند؛ ولي سايران به صراحت، موثّق دانسته نشده‌اند؛ از جمله استادان او حسين بن ايّوب، سليمان بن صالح جصّاص، علي بن شجرة بن ميمون، عمرو بن حريث، عمر بن ابان کلبي، محمّد بن ابي عُمير، علي بن حسن طاطاري جرمي، يحيي بن عمران حلبي، هارون بن خارجه، مَعن بن عبدالسّلام، مثّني بن راشد، موسي نميري، محمّد بن مروان ذُهلي، محمّد بن شُريح، فضيل بن عثمان صيرفي، عبدالملك بن عُتيبه، علي بن ابي‌جَهمه، شعيب بن اعين حدّاد، برادرش جعفر بن محمّد بن سماعه، صفوان بن يحيي، علي بن حسن بن رباط، احمد بن مفضّل، عبيس بن هشام ناشري، حسن بن ابي سعيد مكّاري، محمّد بن حسن بن زياد كوفي، احمد بن ابي بِشر. در اين ميان، روايات او از محمّد بن ابي‌عمير از همه بيشتر است.

شاگردان و راويان

حميد بن زياد نينوايي، محمّد بن احمد بن ثابت قيسي، ابومحمّد بن ابي‌جَهم، حسن بن محمّد بن احمد صفّار بصري، حسن بن موسي خَشّاب.

آثار

تصنيفات او را تا سي کتاب معرّفي کرده‌اند. كتاب‌هايي كه نجاشي به او نسبت داده است، عبارتند از: كتاب الغيبه، كتاب نكاح، كتاب طلاق، كتاب حدود، كتاب ديات، كتاب قبله، كتاب سهو، كتاب طهور، كتاب وقت، كتاب شري، كتاب بيع، كتاب بشارات، كتاب حيض، كتاب زهد، كتاب صلات، كتاب جنائز، كتاب لباس، كتاب فرائض و كتاب حج.

فهرست شيخ كتاب صيام، المواقيت، كتاب وفات امام صادق(عليه السّلام)، كتاب دلائل، كتاب عبادات را اضافه دارد. سپس می‌گويد: «از احمد بن عبدالواحد خبر رسيد كه وقتي حسن بن محمّد بن سماعه در محلّة كنده بود، كتاب‌هاي او را بدون شرح از وي شنيدم؛ به اضافة كتاب زيارت ابي‌عبدالله(عليه السّلام).»

وفات

در تاريخ پنجم جمادي الاولي شب پنجشنبة سال 263ه‍ .ق. در کوفه وفات کرد. پس از اينکه ابراهيم بن محمّد علوي بر او نماز گزارد، در محلّة جعفي، پشت کوفه او را به خاک سپردند.

منابع

• «ابومحمّد حسن بن محمّد کوفي کندي صيرفي»، دائرة المعارف مؤلّفان اسلامي، گروهي از پژوهشگران، قم، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامي، چاپ اوّل، 1390ه‍ .ق.
• اختيار معرفة الرّجال (تلخيص کتاب رجال، محمّد بن عمر کشّي)، محمّد بن حسن طوسي، مشهد، مؤسّسة نشر دانشگاه مشهد، چاپ اوّل، 1409ه‍ .ق.
• خلاصة الاقوال، حسن بن يوسف علّامه حلّي، [بي‌جا]، مؤسّسة نشر الفقاهة، [بي‌تا].
• رجال ابن داوود، حسن بن علي بن داوود حلّي، نجف، منشورات المطبعة الحيدرية، 1392ه‍ .ق.
• رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، قم، مؤسّسة النشر الاسلامي، چاپ ششم، 1418ه‍ .ق.
• الفهرست، محمّد بن اسحاق بن نديم، بيروت، دار المعرفة، چاپ دوم، 1417ه‍ .ق.
• معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، نجف، منشورات المطبعة الحيدرية، 1380ه‍ .ق.
• معجم المؤلّفين، عمر بن رضا کحّاله، بيروت، مکتبة المثني، دار احياء التراث العربي، [بي‌تا].
• مفاخر اسلام، علي دواني، تهران، اميركبير، چاپ اوّل، 1363ه‍ .ش.
• ويکي فقه، به نشاني fa.wikifeqh.ir