حسین بن سعید بن حمّاد اهوازی

مشخصات فردی

نام

حسين بن سعيد بن حمّاد اهوازي

شهرت

اهوازي

نسب

از آزادشدگان (موالي) امام سجّاد (ع)

دوره

قرن سوم هجری قمری

فعالیت و جایگاه

جایگاه علمی

از چهره‌های ممتاز فقه و حدیث، دارای سی کتاب

نقش دینی

راوی و از اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادي (عليهم السّلام)

استادان شاخص

امام رضا، امام جواد، امام هادي (عليهم السّلام)

آثار شاخص

الوضوء، الصّلوة، الزّکاة، الصّوم، الحجّ

وفات

محل وفات

قم

مدفن

قم

زمان وفات

زنده تا سال 254 ه‍ .ق.؛ سال درگذشت نامعلوم

فقيه و راوي نيمة اوّل قرن سوم هجري قمري، زنده تا سال 254ه‍ .ق. و از اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادي(عليهم السّلام) است.

شرح حال

حسين به همراه برادرش، حسن در کوفه به دنيا آمدند؛ ولي سال تولّد آنان مشخّص نيست. دربارة پدرشان، سعيد در منابع فقط به اين نکته اشاره شده که لقب او دَنْدان بوده و ابن داوود حلّي نام وي را در شمار راويان مجهول آورده است. بنا بر منابع، اين دو برادر و نياکانشان از آزادشدگان (موالي) امام سجّاد(عليه السّلام) بودند. دو دايي آنها، علي بن يحيي و جعفر بن يحيي که به ترتيب از ياران امام رضا و امام جواد(عليهما السّلام) بودند، در منابع رجالي، ثقه معرّفي شده‌اند. اصالت او به کوفه باز مي‌گردد؛ ليکن همراه برادرش، حسن به اهواز نقل مکان و پس از مدّتي از آنجا به قم هجرت نمود و به خدمت حسن بن ابان رسيد و در همان‌جا بود تا اينکه بدرود حيات گفت. حسين بن سعيد در طول عمرش پيوسته محبّ و خدمتگزار آستان ولايت و امامت بود و توانست نزد سه امام بزرگوار رسيده و به کسب فيض بپردازد. امام رضا، امام جواد و امام هادي(عليهم السّلام) اماماني بودند که حسين بن سعيد آنان را درک کرد و به روايت حديث از آنان پرداخت. احمد فرزند حسين بن سعيد، ملقّب به دَنْدان و مکنّي به ابوجعفر نيز از راويان حديث بود. وي که همراه پدرش به قم مهاجرت کرده بود، از بيشتر استادان پدرش حديث نقل کرده است.کتاب الاحتجاج، کتاب ‌الانبياء و کتاب المثالِب از آثار اوست. وي در قم درگذشت و همان‌جا دفن شد.

جايگاه و مقام علمي

در زمينة علمي، حسين بن سعيد را بايد از چهره‌هاي ممتاز و شاخص به حساب آورد؛ زيرا او توانست در ابواب مختلف فقه دست به تصنيف سي کتاب ارزشمند بزند؛ کتبي که در ميان همة اصحاب و علما معروف و مشهور است تا آنجا که سايرين را با او مثال مي‌زنند و مي‌گ우يند که فلاني کتبش مانند حسين بن سعيد، سي مجلّد است. محدّثان قم وي را به سبب آنکه از غاليان بود، ضعيف شمرده و احاديث او را درخور اعتماد ندانسته‌اند؛ امّا ابن غضائري ضمن نقل نظر محدّثان قم، احاديث او را سالم تلقّي نموده و از اين‌رو، برخي عالمان رجال دربارة او و رواياتش درنگ کرده‌اند؛ همچنان‌که شوشتري به استناد شهادت ابن غضائري قائل به پذيرش روايات شده است. رجالي، چون برقي و طوسي، حسين بن سعيد را فردي موثّق دانسته‌اند.

وجود نام وي در اسناد بيش از پنج هزار حديث موجود شيعه، نشان‌دهندة رتبة والاي او در فقه و حديث است.

فقها و سيره‌نگاران نيز مقام او را ستوده‌اند؛ مثلاً محقّق حلّي او را از فقهاي معتبر شمرده و ابن نديم وي و برادرش، حسن را آگاه‌ترين افراد عصر خود به فقه و آثار شيعه دانسته است.

اساتيد و مشايخ

حسين بن سعيد از اصحاب امام رضا و امام جواد و امام هادي(عليهم السّلام) به شمار مي‌رود. او از اين امامان، بدون واسطة حديث نقل کرده و به واسطة مشايخي، چون ابن ابي‌عُمَير، علي بن نُعمان، حسن بن محبوب و محمّد بن سَنان از امامان پيشين هم روايت کرده است.

به نوشتة نجاشي نقلِ بي‌واسطة حسين بن سعيد از فَضّالة بن ايّوب (زنده در 183ه‍ .ق.) و زُرعة بن محمّد حَضْرَمي (زنده تا 183ه‍ .ق.) که در پاره‌اي منابع به آن اشاره شده است، ممکن نيست و او به واسطة برادرش، حسن از آنان روايت کرده است. احتمالاً در نسخ قديمي، نام حسين، به اشتباه، به جاي حسن ضبط شده است.

شاگردان و راويان

از جمله شاگردان و راويان حديث از او، احمد بن محمّد بن عيسي (متوفّاي 280ه‍ .ق.)، احمد بن ادريس (متوفّاي 306ه‍ .ق.)، احمد بن محمّد برقي (متوفّاي 280ه‍ .ق.) و احمد بن محمّد دينوري (متوفّاي 282ه‍ .ق.) بودند. حسين بن سعيد پيش از مرگش، کتاب‌هاي خود را به فرزند ميزبان خود در قم، حسين بن حسن بن ابان داد و از اين‌رو، ابن ابان همة کتاب‌هاي حسين بن سعيد را روايت کرده است. ديگر شاگردان او عبارتند از: فرات بن ابراهيم، محمّد بن خالد برقي، عبدالرّحمن بن ابي نجران، احمد بن حسين سعيد (پسرش) ابراهيم بن هاشم قمي، بکر بن صالح، سهل بن زياد آدمي رازي، علي بن حکم، علي بن مهزيار، محمّد بن علي بن محبوب، محمّد بن عيسي عبيدي، علي بن ابي حاتم قزويني، ابراهيم بن مهزيار اهوازي، ابو محمّد بن ابي جهم، احمد بن قتيبه، احمد بن محمّد بن سکن قرشي، سليمان بن سفيان، معروف به ابوداوود مُسترق، محمّد بن جعفر بن بطه قمي و محمّد بن حسين بن ابي خطاب، جمعاً سي و سه نفر و شايد بيش از اينان.

آثار

همان‌طور که اشاره شد، حسين بن سعيد با برادرش حسن، سي کتاب تأليف کرده است. طوسي در الفهرست، حسين را مؤلّف سي کتاب دانسته؛ ولي هنگام معرّفي آنها، با افزودن کتاب البشارات که نام آن در منابع ديگر ديده نمي‌شود، شمار کتاب‌ها را به سي و يک عنوان رسانده است. نجاشي نام کتاب‌هاي حسين بن سعيد را چنين ذکر کرده است: الوضوء، الصلوة، الزکاة، الصوم، الحج، النّکاح، الطّلاق، العِتْق و التدبير و المکاتبة، الاَيمان و النذور، التّجارات و الاجارات، الخمس، الشّهادات، الصّيد و الذبائح، المکاسب، الاشربة، الزّيارات، التقيّه، الرَّدُ علي الغُلاة، المناقب، المثالب، الزهد، المروّة، حقوق المؤمنين و فضلهم، تفسيرالقرآن، الوصايا، الفرائض، الحدود، الدّيات، الملاحم و الدّعاء. در فهرست‌هاي متأخّر، نام برخي کتاب‌ها با اندکي تفاوت آمده است.

نکتة مهم دربارة نام و تعداد کتاب‌هاي حسين بن سعيد آن است که نجاشي و شيخ طوسي در شرح حال برخي فقها و محدّثان، آنان را مانند حسين بن سعيد، داراي سي کتاب یا بيشتر دانسته‌اند؛ از جملة اين بزرگان مي‌توان صفوان بن يحيي، محمّد بن سَنان، موسي بن قاسم بَجَلي (زنده تا 220ه‍ .ق.)، علي بن مهزيار اهوازي (متوفّاي حدود 254ه‍ .ق.)، محمّد بن اَوْرَمه قمي (زنده تا 254ه‍ .ق.)، محمّد بن حسن صفّار (متوفّاي 290ه‍ .ق.)، محمّد بن علي صيرفي کوفي و يونس بن عبدالرّحمان (متوفّاي 208ه‍ .ق.) را نام برد.

بدين ترتيب، نام و تعداد کتاب‌هاي سي‌گانة حسين بن سعيد در فقه و حديث شيعه، نمادي براي يک دورة کامل موضوعات فقهي بوده است و از اين‌رو، گاه مجموعة آثار فقهي برخي فقها که از لحاظ اعتبار یا تعداد یا نام، با کتاب‌هاي سي‌گانة مزبور مشابهت داشته‌اند، کتاب کامل یا کتاب مکمَّل خوانده شده‌اند. بيشتر کتاب‌هاي حسين بن سعيد درون‌ماية فقهي دارند؛ ولي در ميان آنها دو اثر اخلاقي که اينک در دسترسند؛ يعني کتاب المؤمن و کتاب ‌الزهد و اثري کلامي با نام الرّد علي الغُلاة (الغالية) و نيز کتاب ‌التفسير به چشم می‌خورد. احاديث کتاب ‌الزّهد غالباً با عبارت حدّثنا حسين بن سعيد آغاز می‌شود که دالّ بر اين است که راوي کتاب، از فرزندان یا شاگردان حسين بن سعيد، مانند علي بن حاتِم بوده است. برخي از عناوين فصول این کتاب که از نوع اندرزنامه است، عبارتند از: فضيلت سکوت و ترک دنيا، حسن خلق، مدارا و غضب، نيکي به پدر و مادر و اعضاي خانواده، نحوة رفتار با بردگان (زيردستان)، حقيقت دنيا و طالبان آن، تواضع و تکبّر، توبه و استغفار، گريه کردن از ترس خدا و اوصاف بهشت و جهنّم. کتاب الزهد را علي بن حاتِم قزويني تلخيص کرده است. مضمون کتاب ‌المؤمن بيشتر شوق‌مدارانه است و به منظور تقويت ايمان فردي و تحکيم روابط اجتماعي مؤمنان و تشريح وظايف آنان نسبت به يکديگر نوشته شده است.

احاديث اين کتاب و ديگر کتاب‌هاي حسين بن سعيد به طور پراکنده در ابواب گوناگون کتاب‌هايى مانند المحاسن برقي، الخصال، ثواب الاعمال و معاني الاخبار ابن بابويه و ديگر منابع حديثى و نيز منابع فقهي حديثي آمده است. علاوه بر کتاب‌هاي ياد شده، اثري با نام کتاب البهار به حسين بن سعيد نسبت داده شده که نسخه‌اي قديمي از آن نزد رضي الدّين علي بن طاوس بوده و او در کتاب خود، اليقين، از آن نقل قول کرده است. همچنين بر پاية پژوهشي جديد، کتابي که با نام النّوادر چاپ شده و اثر احمد بن محمّد بن عيسي قلمداد گرديده، در واقع گزيده و تلفيقي از کتاب‌هاي سي‌گانة حسين بن سعيد است يا لااقل بخش عمدة کتاب، اثر اوست؛ زيرا در اسناد احاديثِ اثر يادشده، نام افرادي، مانند محمّد بن فُضَيل، نَضْرِ بن سُوَيد و فَضالة بن ايّوب وجود دارد که احمد بن محمّد بن عيسي از آنان روايت نمي‌کرده است و آنان فقط از مشايخ حسين بن سعيد بوده‌اند.

با اين‌همه با توجّه به شهرت کتاب‌هاي حسين بن سعيد و در دسترس نبودن بيشتر آنها به شکل اصلي خود، آثار وي جاي پژوهش و تفحّص بسيار دارد. کتاب‌هاي حسين بن سعيد از جمله مآخذ معتبر ابن بابويه در تأليف کتاب من لايحضره الفقيه بوده است.

وفات

حسين بن سعيد در قم درگذشت. سال درگذشت او معلوم نيست؛ ولي گفته‌اند که تا 254ه‍ .ق. زنده بوده است.

منابع

• اختيار معرفة الرّجال (تلخيص کتاب رجال، محمّد بن عمر کشّي)، محمّد بن حسن طوسي، چاپ حسن مصطفوي، مشهد، 1348ه‍ .ش.
• اسماء مصنفي الشّيعة المشتهر برجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، قم، چاپ موسي شبيري زنجاني، 1407ه‍ .ق.
• «حسن بن سعيد»، سعيد عدالت‌نژاد، دانشنامة بزرگ اسلامي، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامي، 1367ه‍ .ش.
• الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، [بي‌جا]، [بي‌نا]، [بي‌تا].
• الرّجال، حسن بن علي بن داوود حلّي، تهران، چاپ جلال الدّين محدّث ارموي، 1342ه‍ .ش.
• الزّهد، حسين بن سعيد اهوازي، قم، چاپ غلامرضا عرفانيان، 1399ه‍ .ق.
• الفهرست، محمّد بن اسحاق بن نديم، تهران، [بي‌نا]، [بي‌تا].
• المعتبر، جعفر بن حسن حلّي، قم، [بي‌نا], 1364ه‍ .ش.
• المؤمن، حسين بن سعيد اهوازي، کراچي، چاپ مرتضي حسين صدر الافاضل، 1412ه‍ .ق.
• تنقيح المقال في علم الرّجال، عبدالله بن محمّد مامقاني، قم، چاپ محيي الدّين مامقاني، 1423ه‍ .ق.
• تهذيب الاحکام، محمّد بن حسن طوسي، بيروت، چاپ حسن موسوي خرسان، 1401ه‍ .ق.
• خلاصة الاقول في معرفة الرّجال، حسن بن يوسف علّامه حلّي، قم، چاپ جواد قيّومي اصفهاني، 1417ه‍ .ق.
• رجال ابن الغضائري، احمد بن حسين بن غضائري، قم، چاپ محمّدرضا حسيني جلالي، 1422ه‍ .ق.
• رجال البرقي، احمد بن محمّد برقي، تهران، چاپ جلال الدّين محدّث ارموي، 1342ه‍ .ش.
• رجال الطوسي، محمّد بن حسن طوسي، قم، چاپ جواد قيّومي اصفهاني، 1415ه‍ .ق.
• وبسايت انديشة قم، به نشاني test.wikifeqh.ir
• فهرست کتب الشّيعة و اصولهم و اسماء المصنفين و اصحاب الاصول، محمّد بن حسن طوسي، قم، چاپ عبدالعزيز طباطبائي، 1420ه‍ .ق.
• قاموس الرّجال، قاضي محمّدتقي نورالله شوشتري، [بي‌جا]، [بي‌نا]، [بي‌تا].
• معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، نجف، 1380ه‍ .ق.
• معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، [بي‌جا]، [بي‌نا]، [بي‌تا].
• من لا يحضره الفقيه، محمّد بن علي بن بابويه صدوق، بيروت، چاپ حسن موسوي خرسان، 1401ه‍ .ق.
• موسوعة طبقات الفقهاء، اشراف جعفر سبحاني، قم، مؤسّسة الامام الصادق(عليه السّلام)، 1418-1424ه‍ .ق.
• نقد الرّجال، مصطفي بن حسين تفرشي، بيروت، [بي‌نا]، 1419ه‍ .ق.
• «نوادر احمد بن محمّد بن عيسي يا کتاب حسين بن سعيد؟»، محمّدجواد شبيري، آينة پژوهش، سال هشتم، شمارة 4، مهر و آبان 1376ه‍ .ش.
• ويکي فقه، به نشاني fa.wikifeqh.ir.