علی بن ابراهیم قمی
فقيه و مفسّر امامي نيمة دوم قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجري قمري، مکنّي به ابوالحسن، زنده تا سال 307ه .ق. و از اصحاب امام هادي و امام حسن عسکري(عليهما السّلام) است. مهمترين اثر وي تفسير روايي قرآن کريم، مشهور به تفسير قمي است.
شرح حال
علي بن ابراهيم در نيمة دوم قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجري قمري ميزيسته است؛ امّا تاريخ دقيق ولادت (زنده در 307ه .ق.) و وفات وي اطّلاعي در دست نيست.[۱] پدرش ابراهيم بن هاشم، از محدّثان اماميه است. ابراهيم بن هاشم از کوفه به قم مهاجرت کرد. گفتهاند او نخستين کسي بود که در قم، به نشر احاديث اهل بيت(عليهم السّلام) پرداخت و به ديدار امام رضا(عليه السّلام) نيز توفيق يافت.[۲] اسحاق بن ابراهيم، برادر علي بن ابراهيم و فرزندان علي بن ابراهيم، يعني احمد، ابراهيم و محمّد، همه از عالمان ديني عصر خويش بودهاند:[۳]
- احمد بن على بن ابراهيم: از بزرگان شيعه بوده و شيخ صدوق با عبارت رضى الله عنه از او به نيکى ياد کرده و روايات بسيارى از وى نقل نموده است.[۴][۵] روايات اين فرزانة قمى، در کتاب بحار الانوار به چشم ميخورد؛[۶]
- محمّد بن على: از استادان شيخ صدوق به شمار ميآيد؛ به گونهاى که آن فقيه بزرگ شيعه از محمّد بن على بن ابراهيم قمى رواياتى را نقل کرده است. محمّد کتابهايى را مشتمل بر احاديث ائمّة معصومان(عليهم السّلام) تنظيم و تهيّه کرده است.[۷] علّامه مجلسى پس از نام على بن ابراهيم آورده است: «... والکتاب العلل لولده الجليل محمّد...»[۸] و بدين طريق، از کتاب وى به نام العلل ياد شده است؛
- ابراهيم بن على: از ديگر فرزندان فرزانة على بن ابراهيم است و رواياتى را به نقل از پدرش بيان و منتشر کرده است.[۹] شيخ عبّاس قمى ميگويد: «از مقدّمة کتاب بحار الانوار، چنين برمىآيد که على بن ابراهيم از محدّثانى بوده که روايات زيادى را نقل نموده است.»[۱۰]
مصاحبت امامان شيعه
در منابع روايي و رجالي شيعه، نام علي بن ابراهيم در شمار اصحاب حضرت امام هادي(عليه السّلام) ثبت شده است.[۱۱] علي بن ابراهيم در دوران امام حسن عسکري(عليه السّلام) و نيز زمان غيبت صغرا زنده بوده است. با اين حال در منابع معتبر شيعه هيچ روايتي از امام هادي(عليه السّلام) و ديگر امامان معصوم(عليهم السّلام) به نقل بيواسطه از علي بن ابراهيم در دست نيست. آيت الله خوئي معتقد است که نبودن روايت مستقيم از امامان(عليهم السّلام) منافاتي با اين ندارد که علي بن ابراهيم در زمرة اصحاب امام هادي(عليه السّلام) باشد: «نبودن روايت مستقيم از ائمّه(عليهم السّلام) منافاتى با اين مطلب ندارد که نامش در زمرة اصحاب امام هادى(عليه السّلام) باشد.»[۱۲][۱۳]
جايگاه و مقام علمي
شهرت علي بن ابراهيم بيشتر در نقل روايات و تاليف آثار حديثي است. روايات او از امامان شيعه را منابع تفسيري، فقهي و جزو آن نقل کردهاند. رجالشناسان او را ثقه دانستهاند.[۱۴] نجاشي علي بن ابراهيم را شخصيتي مورد اطمينان در نقل روايات و داراي ايماني ثابت و استوار معرّفي کرده که مورد اعتماد و داراي عقيده و مذهبي صحيح است.[۱۵] نام او در ميان اسناد بسياري از روايات شيعه به چشم ميخورد.[۱۶] کليني بيش از هفت هزار حديث از او نقل کرده است.[۱۷] طبرسي در إعلام الوري علي بن ابراهيم را از بزرگترين راويان شيعه ميداند.[۱۸] علاقه و دلدادگى او نسبت به سرچشمههاي زلال امامت به اندازهاى بود که نه تنها شيعيان، بلکه دانشمندان اهل سنّت نيز به اين مسئله اشاره کردهاند. ابن حجر عسقلانى که از دانشمندان نامدار اهل سنّت در علم رجال است، از على بن ابراهيم در کتاب خويش نام برده، سپس ميگويد: «او از شيعيان سرسخت است.»[۱۹] سرسختى و ارادت او نسبت به پيشوايان معصوم(عليهم السّلام) در لابهلاى رواياتى که على بن ابراهيم نقل کرده، به خوبى آشکار است. بزرگترين امتياز على بن ابراهيم را ميبایست گردآورى، تأليف و نقل و نشر روايات امامان معصوم(عليهم السّلام) برشمرد. تلاش بىوقفه و زحمات طاقتفرساى او در شنيدن، به دست آوردن، يادگيرى و منتشر ساختن روايات و احاديث، محبّت و علاقهمندى وي به ائمّه(عليهم السّلام) را شفّافتر ساخته است. اين تلاش بىوقفه به حدّى بوده که على بن ابراهيم توفيق يفته تا تعداد هفت هزار و يکصد و چهل روايت را نقل کند.[۲۰] کتاب کافى تأليف حديثشناس بزرگ، ثقة الاسلام کلينى، مملوّ از روايات و احاديث على بن ابراهيم است؛ به گونهاى که ميتوان آن کتاب را مسند على بن ابراهيم به شمار آورد. کلينى خود در اينباره ميگويد: «تمام احاديثى را که در کتب خود (کافى) آوردهام، به نقل از بزرگانى، چون على بن ابراهيم، محمّد بن يحيى، على بن موسى کميدانى، داوود بن کوره و احمد بن ادريس است.»[۲۱] از اين تعداد رواياتى که على بن ابراهيم نقل کرده، تعداد شش هزار و دويست و چهارده مورد از آن را از پدرش ابراهيم بن هاشم و او نيز از محمّد بن ابىعمير نقل کرده است. تعداد زياد روايات على بن ابراهيم، ستايش و تمجيد همگان را به بار آورده است. از اينرو عمر رضا کحّاله - از دانشمندان اهل سنّت - ضمن معرّفى او مىگويد: «على بن ابراهيم شخصيتى فقيه، مفسّر قرآن و اِخبارى است و کلينى از او روايت برگرفته است.»[۲۲] به يقين فقيه قمى براى به دست آوردن و گردآورى اين حجم بسيار زياد از احاديث و سخنان پيشوايان دين، به نقاط مختلفى مسافرت کرده و در راه رسيدن به اين مهم، زحمات زيادى را بر خود هموار کرده است. او در اين راه، علاوه بر استفاده من محضر بزرگان شيعه، نزد حافظان راويان اهل سنّت رفته و از آنان احاديثى را ثبت و ضبط کرده است. ابن حجر عسقلانى در اينباره ميگويد: «على بن ابراهيم از برخى علماى اهل سنّت، چون ابوداوود سيستانى، ابن عقده و افراد ديگر روايت نقل کرده است.»[۲۳] مفسّر قمى در اواسط زندگى پرافتخارش، نعمت بينايى خود را از دست داد؛[۲۴] امّا با اين حالت جسمانى خويش، از پاى ننشست و همچنان در جمع و تدوين حديث تلاش ميکرد تا از اين طريق، معارف انسانساز شريعت را به کمک و يارى امامت گرد آورده و آن را به آيندگان بسپارد.
اساتيد و مشايخ
على بن ابراهيم از محضر بسيارى از روات معتبر شيعه بهره برده است. برخي منابع نام چهل و هشت استاد علي بن ابراهيم را ثبت کردهاند؛ از جمله: پدرش ابراهيم بن هاشم قمي که اعتبار بالايي نزد محدّثان شيعه دارد.[۲۵] در کتب اهل سنّت نيز از وي ياد شده است؛[۲۶] برادرش اسحاق بن ابراهيم بن هاشم؛ محمّد بن عيسي؛ احمد بن محمّد بن خالد برقي؛ ايّوب بن نوح؛ احمد بن اسحاق بن سعد؛ احمد بن محمّد، اسماعيل بن محمّد ملکي؛ حسن بن محمّد و حسن بن موسي خشّاب.
شاگردان و راويان
شخصيتهاي فراواني نيز از محضر درس قمي بهره بردهاند، نام بيست و سه شاگرد برای او ثبت شده است؛ از جمله: محمّد بن يعقوب کليني، علي بن بابويه قمي (پدر شيخ صدوق)،[۲۷] قاسم بن محمّد، احمد بن زياد بن جعفر همداني، حسن بن حمزه علوي و محمّد بن موسي بن متوکّل.
آثار
علي بن ابراهيم کتابها و آثار بسياري از خود بر جاي گذاشته است که برخي از آنها عبارتند از:
تفسير قمي
مشهورترين کتاب علي بن ابراهيم تفسير قمي[۲۸] است. اين تفسير به شيوة روايي نوشته شده که در آن، روايات تفسيري اهل بيت(عليهم السّلام) بي آنکه نويسنده در معناي آيات دست به اجتهاد و تفسير بزند، گرد آمده است. بيشتر روايات کتاب از طريق پدر مؤلّف، ابراهيم بن هاشم نقل شدهاند. اين تفسير از کهنترين تفاسير موجود شيعه و از مهمترين منابع مفسّّران اماميه به شمار ميآيد و در دو جلد به چاپ رسيده است. همچنين از قديميترين تفاسيري است كه پرده از روي آياتي كه در شأن ائمّه(عليهم السّلام) نازل شده است، بر ميدارد. از اينرو در ميان مفسّران شيعه، از ارزش و اعتبار خاصّي برخوردار است؛ به گونهاي كه آنان، اعتبار ديگر كتب تفسير روايي را با اين كتاب ميسنجند. از ويژگيهاي اين تفسير، آن است كه مؤلّف همة روايات را از امام باقر و امام صادق(عليهما السّلام) نقل كرده است. دربارة مؤلّف، شيوة تأليف و پارهاي مباحث مربوط به شناسنامة كتاب، بحثهاي مفصّل و گستردهاي شده و برخي انتساب آن را به قمي، مورد ترديد قرار دادهاند؛[۲۹] امّا اصل كتاب به عنوان يكي از كتابهاي حديثي، مرجع مورد توجّه بوده و هست. در حقيقت اين کتاب، مجموعهاي است از چند تفسير: تفسير علي بن ابراهيم، تفسير ابوجارود و نقليات ابوالفضل عبّاس بن محمّد بن قاسم.[۳۰] كتاب ياد شده مشتمل بر سي روايت در مورد حضرت مهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) است و مضامين مختلفي در آن وجود دارد كه عمدتاً به صورت تطبيق آيات بر آن امام است.
ديگر آثار او عبارتند از: کتاب الناسخ و المنسوخ، کتاب قرب الاسناد، کتاب الشّرائع و کتاب المغازي. ابن نديم در کتاب فهرست خويش، از على بن ابراهيم قمى، تحت عنوان فقها، محدّثان و علماى شيعه نام برده و علاوه بر قرب الاسناد، نام دو کتاب ديگر وى را چنين مينويسد: «المناقب و اختيار القرآن.»[۳۱][۳۲] ابوالعبّاس نجاشى علاوه بر هفت کتاب نامبردة فوق، از ديگر کتابهاى وى چنين نام ميبرد: «کتاب الحيض، کتاب التّوحيد و الشّرک، کتاب فضائل اميرالمؤمنين(عليه السّلام)، کتاب الانبياء(عليهم السّلام)، کتاب المشذر، رسالهاى در معناى هشام و يونس و جواب مسائل محمّد بن بلال.»[۳۳]
وفات
از تاريخ وفات على بن ابراهيم قمى اطّلاع دقيقى يافت نشده است؛ امّا پژوهشگران بر اساس روايتى که شيخ صدوق دربارة وى در کتاب عيون اخبار الرّضا(عليه السّلام) نقل کرده است، چنين استفاده کردهاند که على بن ابراهيم تا سال 307ه .ق. زنده بوده و وفاتش پس از اين تاريخ واقع شده است.[۳۴] هماکنون مقبرة آن فقيه بزرگ و مفسّر دانشمند در پارک ملّى، روبهروى مدرسة آيت الله گلپايگانى واقع در خيابان ارم قم قرار دارد.[۳۵]
پانویس
- ↑ دانشنامة قرآن و قرآنپژوهي، به کوشش بهاء الدّين خرّمشاهي، ص 1776.
- ↑ الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، ص 36.
- ↑ دانشنامة قرآن و قرآنپژوهي، به کوشش بهاء الدّين خرّمشاهي، ص 1776.
- ↑ الکنّي و الالقاب، عبّاس قمي، ج 3، ص 84.
- ↑ الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 1، ص 32،
- ↑ بحار الانوار، محمّدباقر مجلسي، ج 3، ص 39، ج 18، ص 315 و ج 25، ص 193.
- ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 1، صص 167، 168.
- ↑ بحار الانوار، محمّدباقر مجلسي، ج 1، ص 8.
- ↑ بحار الانوار، محمّدباقر مجلسي، ج 82، ص 12 و ج 108، ص 63.
- ↑ الفوائد الرضوية في احوال علماء المذهب الجعفرية، عبّاس قمي، ج 1، ص 445.
- ↑ الابواب (رجال الطوسي)، محمّد بن حسن طوسي، ص 390.
- ↑ معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، ج 11، ص 189
- ↑ معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، ج 12، ص 208.
- ↑ الفهرست، محمّد بن اسحاق بن نديم، صص 152 و 153.
- ↑ تفسير القمي، علي بن ابراهيم قمي، مقدّمه، ج 1، ص 8.
- ↑ معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، ج 12، ص 213.
- ↑ تذکرة الاعيان، جعفر سبحاني، ص 283.
- ↑ اعلام الوري، فضل بن حسن طبرسي، ج 1، ص 120.
- ↑ لسان الميزان، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، ج 4، ص 191.
- ↑ معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، ج 12، ص 213.
- ↑ فهرست اسماء مصنفي الشّيعه، احمد بن علي نجاشي، ص 378.
- ↑ معجم المؤلّفين، عمر رضا کحّاله، ج 7، ص 9.
- ↑ لسان الميزان، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، ج 4، ص 191.
- ↑ فهرست اسماء مصنفي الشّيعه، احمد بن علي نجاشي، ص 260.
- ↑ کلّيات في علم الرّجال، جعفر سبحاني، ص 310.
- ↑ دانشنامة قرآن و قرآن پژوهي، به کوشش بهاء الدّين خرّمشاهي، ص 1776.
- ↑ دانشنامة قرآن و قرآن پژوهي، به کوشش بهاء الدّين خرّمشاهي، ص 1776.
- ↑ در حال حاضر تفسير پانزده جلدي علي بن ابراهيم قمي توسّط پژوهشکدة حجّ و زيارت و پس از برگزاري کنگرة علي بن ابراهيم قمي منتشر شده است. ترجمة پنج جلدي اين تفسير نيز در سال 1392ه .ش. با ترجمة جابر رضواني توسّط انتشارات بني الزهرا چاپ و عرضه شده است.
- ↑ الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 4، ص 302.
- ↑ شناختنامة تفاسير: نگاهي اجمالي به 130 تفسير برجسته از مفسّران شيعه و اهل سنّت، سيّد محمّدعلي ايازي، ص 98.
- ↑ الفهرست، محمّد بن اسحاق النديم، بيروت، دارالمعرفة، ص 312.
- ↑ معجم الادباء، شهاب الدّين ابوعبدالله ياقوت حموي، ج 12، ص 215.
- ↑ فهرست اسماء مصنفي الشّيعه، احمد بن علي نجاشي، ص 260.
- ↑ الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 4، ص 302.
- ↑ «هتک حرمت به مرقد محدّث بزرگ شيعي در قلب تشيّع»، مرکز جهاني مستبصرين، به نشاني www.al-mostabserin.com
منابع
- الابواب (رجال الطوسي)، محمّد بن حسن طوسي، قم، مؤسّسة نشر اسلامي، 1415ه .ق.
- إعلام الوري باعلام الهدي، فضل بن حسن طبرسي، قم، مؤسّسه آل البيت(عليهم السّلام) لإحياء التراث، 1376ه .ش.
- بحار الانوار، محمّدباقر مجلسي، بيروت، مؤسّسة الوفاء، 1403ه .ق.
- تذکرة الاعيان، جعفر سبحاني، قم، مؤسّسة امام صادق(عليه السّلام)، 1419ه .ق.
- تفسير القمي، علي بن ابراهيم القمي، تصحيح و تعليق و تقديم: السيّد طيّب الموسوي الجزائري، قم، مؤسّسة دار الکتاب للطباعة و النشر، 1404ه .ق.
- الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، قم، اسماعيليان، 1408ه .ق.
- دانشنامة قرآن و قرآن پژوهي، به کوشش بهاء الدّين خرّمشاهي، تهران، دوستان - ناهيد، 1377ه .ش.، فصول حسين فعّال عراقي و علي بن ابراهيم قمي.
- «ستارگان حرم: سيماي علي بن ابراهيم: اقيانوس حديث»، سيّد سيف الله نحوي، فرهنگ کوثر، تير ماه 1376ه .ش.، شمارة 4.
- شناختنامة تفاسير: نگاهي اجمالي به 130 تفسير برجسته از مفسّران شيعه و اهل سنّت، سيّد محمّدعلي ايازي، رشت، کتاب مبين، چاپ اوّل، 1378ه .ش.
- طبقات اعلام الشيعه، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، تهران، اسماعيليان، 1372ه .ش.
- الفوائد الرضوية في احوال علماء المذهب الجعفرية، عبّاس قمي، تحقيق ناصر باقري بيدهندي، قم، بوستان کتاب، چاپ اوّل، 1385ه .ش.
- الفهرست، محمّد بن اسحاق بن نديم، قم، مؤسّسه نشر اسلامي، 1417ه .ق.
- الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق جواد قيّومي، قم، نشر الفقاهه، 1417ه .ق.
- فهرست اسماء مصنفي الشّيعه، احمد بن علي نجاشي، قم، مؤسّسه نشر اسلامي، 1416ه .ق.
- «کنگرة علي بن ابراهيم قمي برگزار شد»، تاريخ انتشار: 14 مهر 1390ه .ش.، خبرگزاري مهر، به نشاني www.mehrnews.com
- کتابشناسي تفصيلي مذاهب اسلامي، محمّدرضا ضميري، قم، مؤسّسة آموزشي، پژوهشي، مذاهب اسلامي، 1382ه .ش.
- کلّيات في علم الرّجال، جعفر سبحاني، قم، مؤسّسة نشر اسلامي، 1414ه .ق.
- الکني و الالقاب، عبّاس قمي، تهران، مکتبة الصدر، چاپ پنجم، 1368ه .ش.
- لسان الميزان، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، بيروت، مؤسّسة الاعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، 1971م.
- معجم الادباء، شهاب الدّين ابوعبدالله ياقوت حموي، بيروت، دار الفکر، 1400ه .ق.
- معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، قم، مرکز نشر الثّقافة الاسلامية، 1372ه .ش.
- معجم المؤّلفين، عمر رضا کحّاله، بيروت، مکتبة المثنّي، [بيتا].
- «مهدويت در منابع روايي شيعه»، مرکز مجازي مهدويت، به نشاني www.mahdi313.com
- ويکي اهل البيت(عليهم السّلام)، به نشاني wiki.ahlolbait.com
- ويکي شيعه، به نشاني fa.wikishia.net
- ويکي فقه، به نشاني fa.wikifeqh.ir
- «هتک حرمت به مرقد محدّث بزرگ شيعي در قلب تشيّع»، مرکز جهاني مستبصرين، به نشاني www.al-mostabserin.com