علی بن حسین بن موسی علم الهدی
فقيه، متكلّم، اديب برجسته در قرن پنجم هجري قمري، مکنّي به ابوالقاسم، ملقّب به سيّد مرتضي، شريف مرتضي، علم الهدي، ذوالثّمانين و ذوالمجدين، متولّد 355 و متوفّاي 436ه .ق. و برادر سيّد رضي است.
شرح حال
شریف مرتضی از نوادگان ابراهیم بن موسی بن جعفر(عليه السّلام) در سال 355ه .ق. در بغداد به دنيا آمد.[۱] کنيه‌اش ابوالقاسم و مشهور به شریف مرتضی بود.[۲] پدرش حسین بن موسی علوی، از علماي سرشناس شيعه و نزديک به دستگاه خلافت و حاکمان آل بویه بود که منصب نقابت علويان، رياست دیوان مظالم و منصب امیرالحاج را بر عهده داشت.[۳][۴]
مادر سيّد مرتضي، فاطمه دختر حسن (يا حسين)، از نوادگان امام سجاد(عليه السّلام) بوده است.[۵] به گفتة خود سيّد مرتضي، جدّ مادريِ وي، حسن بن علی اطروش، ملقّب به ناصر کبیر بوده[۶] که از حاکمان علوي طبرستان و از پيشوايان زیدیه شمرده شده است.[۷]
آثار علمي و ادبي او گواه صادقي است بر اينکه او از سنين کودکي در تحصيل دانش، نهايت کوشش را مبذول مي‌داشته؛ به گونه‌اي که در بيست و هفتمين سال عمر خود مرجع فقهي و کلامي شمرده شد و از اين پس، امامیه از بلاد مختلف اسلامي به وسيلة نامه‌ها و رساله‌ها به او رجوع مي‌کردند.[۸]
سيّد مرتضي القاب متعدّد و مشهوري دارد. از آنجا که نسب او هم از سوي پدر و هم از سوي مادر حسيني است، به او شریف مرتضی مي‌گويند.[۹] همچنين او به علم‌الهدی معروف است. بنا بر گزارشي، يکي از بزرگان معاصرِ سيّد مرتضي، امام علی(عليه السّلام) را در خواب ديد که سيّد مرتضي را با لقب علم الهدي خواند و آن شخص او را به اين لقب خطاب کرد.[۱۰] از ديگر القاب او ذُو المَجدَين است که به دستور بهاءالدوله دیلمی به او داده شد.[۱۱]
معروف است شيخ مفيد شبي در خواب ديد حضرت زهرا(سلام الله عليها) دست حسنين(عليهما السّلام) را گرفته، آنها را به نزد او آوردند و پس از سلام فرمودند: «جناب استاد! اين دو پسران من هستند. به آنها علم بياموز.» فرداي آن روز، بانويي باوقار، در حالي كه دست دو فرزندش را گرفته بود، وارد مسجد شد و خطاب به استاد گفت: «جناب شيخ! اين دو پسران من هستند. آنان را خدمت شما آوردم تا علم فقه بياموزند.» شيخ مفيد نيز خواب شب گذشته خود را كه تعبير شده بود، براي آنان نقل كرد و با كمال اشتياق، تعليم و تربيت آن دو برادر را به عهده گرفت و در پيش‌برد آنان به درجات علمي و عملي، همّت گماشت و آن‌چنان درهاي علوم و معارف اسلامي را به روي آنان گشود كه هر دو از نوابغ روزگار و عالمان نامدار به شمار آمدند.[۱۲][۱۳]
حيات اجتماعي و سياسي
سيّد مرتضي رابطة نزديکي با سلاطين آل بويه و خلفای عباسی داشت. او در اشعارش القائم بامر الله و تعداد ديگري از خلفاي عبّاسي را مدح کرده است.[۱۴]
شريف مرتضي از سال 406ه .ق. از سوي سلطان آل بويه و خليفة عبّاسي، نقيب علويان، امير الحاج و رئيس ديوان مظالم شد؛ مناصبي که پيش از او پدر و برادرش، سید رضی بر عهده داشتند.[۱۵][۱۶]
سيّد مرتضي در رساله‌اي با عنوان العمل مع السلطان، به پرسشي از مشروعيت همکاري با دستگاه حکومت پاسخ مي‌دهد.[۱۷] همکاري با حاکم عادل که همان امام معصوم است، جاي بحثي ندارد و مسئلة اصلي که براي فقهاي شيعه و از جمله سيّد مرتضي مطرح بوده، اين است که آيا همکاري با سلطان ستمگر در عصر غیبت امام و پذيرش مسئوليت در چنين حکومتي صحيح است يا نه. به نظر سيّد مرتضي همکاري با حاکم ستمگر در صورتي که اين همکاري فايده‌هاي عقلي و شرعي داشته باشد، يعني فرد بتواند در مسئوليت خود رفع ظلم و اقامه عدل يا حدود الهي را اجرا کند، صحيح است.[۱۸]
برخي نويسندگان شيعه همکاري سيّد مرتضي با حکومت عباسیان و آل بويه را بر اساس همين مبنا تبيين و نزديکي او به خلفا و ستايش آنها را در راستاي هدف او براي ماندن در دستگاه حکومتي و خدمت به جامعة شيعه ارزيابي کرده‌اند.[۱۹]
سرپرستي سادات و امارت حجّ
از مشاغل سيّد مرتضي، تدريس، نقابت طالبان و سرپرستي سادات و شرفاي دودمان ابوطالب(عليه السّلام) بوده است. ايشان علاوه بر فعّاليت‌هاي علمي و فرهنگي و مسئوليت‌هاي اجتماعي و رهبري جامعة اسلامي، پس از وفات برادرش سيّد رضي در سال 406ه .ق.، مسئوليت نقابت و امارت حج و نظارت بر ديوان مظالم را نيز به عهده گرفت و تا آخر عمر، آنها را به عهده داشت و به خوبي از انجام امور مربوط به آنها برآمد.
در رياض العلماء آمده است:
«تمکّن مالي سيّد مرتضي چنان بوده که او و برادرش سيّد رضي به هنگام سرپرستي حجّاج، به نيابت از پدرشان از اموال شخصي خود، مبلغ نُه هزار دينار به راهزنان باديه‌نشين مي‌پردازند تا آن سال، حاجيان بدون تعرّض آنها به سلامت عبور کنند.»[۲۰]
کلاس‌هاي درسي سيّد مرتضي
از ويژگي‌هاي محفل درس ايشان اين بود كه بزرگان بسياري در آن شركت مي‌كردند و حتّي گاه مي‌شد كه استاد عالي‌قدرش، شيخ مفيد نيز در درس او حضور مي‌يافت. آنگاه كه سيّد مرتضي در درس استاد بزرگوارش حاضر مي‌شد، شيخ مفيد به احترام او از جا برمي‌خاست و لبخند شادي بر رويش نقش مي‌بست.[۲۱]
نقل شده است که روزي با شيخ مفيد در مسئله‌اي اختلاف نظر پيدا مي‌كنند. پس تصميم مي‌گيرند كه مسئله را بر كاغذي نوشته و بالاي ضريح امير مؤمنان(عليه السّلام) گذارند تا امام العارفين قضاوت نهايي را بر عهده گيرند. صبح روز بعد مي‌بينند كه دست خطّي مبارك، چنين حكم كرده است: «تو بزرگ و مورد اطمينان ما هستي؛ امّا حق با پسرم، علم الهدي است.»[۲۲]
سيّد شفيع بروجردي در كتاب روضة البهية آورده است: «يكي از شاگردان سيّد كه به جهت عبور از رودخانه موفّق نمي‌شد از ابتدا در محفل درس استاد حاضر شود، به سيّد شكايت كرد و درخواست تأخير درس را نمود. سيّد مرتضي دعايي نوشت و گفت اين دعا را با خود داشته باش و از روي رودخانه عبور كن و نيازي به وسيلة ديگر نيست؛ به شرط اينكه دعا را باز نكني و به آن نگاه نيندازي. آن شاگرد چند بار با همان دعا از روي آب آمد. روزي وسوسه شد تا ببيند كه در اين كاغذ چه نوشته. لذا آن را باز كرد و ديد نوشته شده است بسم الله الرّحمن الرّحيم. با تعجّب كاغذ را دوباره بست؛ امّا روز بعد كه خواست از آب عبور كند، پايش در آب فرو رفت.»[۲۳]
جلوه‌اي از سخاوتمندي سيّد مرتضي
نقل شده است روزي يهودي فقيري به حضور استاد مي‌رسد و از او مي‌خواهد علم نجوم را به او ياد دهد. سيّد نيز با رويي گشاده تقاضاي او را مي‌پذيرد و دستور مي‌دهد هر روز مبلغي به او بپردازند و آن مرد يهودي پس از مدّتي كه زندگي خود را از همين راه گذرانيد، تحت تأثير عظمت و بزرگواري سيّد مرتضي و برخوردهاي مكتبي او مسلمان مي‌شود.[۲۴]
در رياض العلماء آمده است:
«در توصيف آبادي قريه‌هاي سيّد مرتضي گفته‌اند که در مسير ميان بغداد و کربلا نهر بزرگي بود و در دو طرف آن نهر, قريه‌هايي تا فرات وجود داشت و زورق‌هايي در آن نهر به حرکت درمي‌آمدند. هنگام رسيدن ميوه‌ها، زورق‌ها از ميوه‌هايي که در دو طرف نهر ريخته شده بود، پر مي‌شد. مردم هم بدون هيچ‌گونه ممانعتي از ميوه‌هاي درخت‌هايي که در دو طرف نهر کاشته شده بود، استفاده مي‌کردند.»[۲۵][۲۶]
يافعي ضمن شرح حال سيّد، او را مردي بسيار بخشنده و بزرگوار وصف مي‌کند. سيّد شرف تاج الدّين حسيني حلبي نيز مي‌نويسد:
«او پيوسته مراقب حال مستمندان و مواظب بسياري از خانواده‌هاي نيازمند بود. براي بسياري از افراد بي‌بضاعت ماهانه مقرّر داشته بود که خود آنها از منبع آن خبر نداشتند و پس از رحلت سيّد که ماهانه قطع گرديد، متوجّه شدند.»[۲۷]
سيّد مرتضي و وقف اموالش براي گسترش علوم
سيّد مرتضي اوّلين كسي بود كه خانة خود را در اختيار شاگردانش قرار داد تا از آن استفاده كنند. تَنوخي از معاصران سيّد مرتضي مي‌گويد:
«كتابخانة خانة سيّد مرتضي داراي هشتاد هزار جلد كتاب بود كه يا آنها را خوانده يا تصنيف كرده بود يا مطالب آنها را به خاطر داشت.»[۲۸][۲۹][۳۰]
اين کتابخانه به دارالعلم مشهور گشت.[۳۱]
ابن طيّ مي‌گويد:
«او اوّلين کسي است که خانه‌اش را دار العلم قرار داد و براي مباحثه و مناظره آماده کرد.»[۳۲][۳۳]
کار ارزشمند ديگري که سيّد مرتضي در اين زمينه انجام داد، وقف يکي از روستاهاي متعلّق به خود براي تأمين کاغذ دانشمندان و فقها بود. ايشان از اين طريق، مخارج زندگي شاگردان را نيز از درآمد املاکش مي‌پرداخت.[۳۴]
از خصوصيات ايشان اين بود که براي وضعيت مالي شاگردانش اهمّيت زيادي قائل بود. هريک از شاگردان سيّد مرتضي شهرية معيّني داشتند؛ چنان‌که به شیخ طوسی، ماهي دوازده دينار، به ابن براج طرابلسی ماهي هشت دينار و به هريک از شاگردان ديگر نيز، فراخور حالشان شهريه مي‌داد.[۳۵][۳۶]
جايگاه و مقام علمي
سيّد مرتضي در بسياري از علوم عصر خويش، از جمله علم کلام، فقه، اصول فقه، تفسیر قرآن و فلسفه و انواع علوم ادبي، به نگارش آثاري دست زده و سرآمد بوده است.[۳۷][۳۸]
شيخ عزّ الدين احمد بن مقبل گويد:
«اگر كسي سوگند ياد كند كه علم الهدي در علوم عربي، داناتر از خود عرب بوده، دروغ نگفته و گناهي نكرده است.»[۳۹]
مسئلة محوري در انديشة سيّد مرتضي، پيروي او از مکتب عقل‌گرایی است که در جنبه‌هاي مختلف انديشة کلامي و فقهي او تأثير گذاشته و انديشه‌هاي او را به افکار استادش شيخ مفيد نزديک کرده است.
عقل‌گرايي و انديشة کلامي
سيّد مرتضي متفکّري عقل‌گرا و جزو بزرگان مکتب کلامی بغداد بود.[۴۰] برخي وي را پايه‌گذار مکتب کلامي بغداد متأخّر دانسته و معتقدند مکتب کلامي سيّد مرتضي، اوّلين مکتبي بود که نظامي منسجم و مفصّل از اعتقادات اماميه ارائه کرده است.[۴۱] همچنين اين مکتب را عقل‌گرايانه‌ترين مکتب در کلام اماميه شمرده‌اند.[۴۲]
از ديدگاه سيّد مرتضي جست‌وجوي عقلي و استدلالي در مباحث مرتبط به خداشناسی واجب است؛ چرا که شناخت خدا بديهي نيست و در شناخت خدا نمي‌توان به شنيده‌ها و دلايل سمعي (روايات و متون ديني) استناد کرد؛ زيرا حجّيت متون ديني حاصل اعتقاد به وجود خداوند و شناخت اوست. به عقيدة سيّد مرتضي اعتقاد به خداوند تنها بر مبناي تقلید و پذيرش سخن ديگري بدون هيچ حجّت و استدلالي، قابل قبول نيست.[۴۳]
سيّد مرتضي بر حجیت عقل در عرصة عقايد و مباحث کلامي تأکيد داشته و هر چيزي را که مخالف عقل باشد، باطل مي‌شمرد. از اين‌رو در هنگام تعارض روايات با عقل، جانب عقل را مي‌گرفت و معتقد بود همة روايات وارد شده در متون صحيح نيستند. براي نمونه او رواياتي را که مستلزم قول به تشبیه و جبر و اختیار و رویت خدا و قديم بودن صفات اوست و نيز رواياتي را که برخي خرافات، مانند فرشته بودن رعد و برق را تأييد مي‌کنند، نمي‌پذيرفت و به تاویل آياتي که با اصول عقلي ناسازگار به نظر مي‌رسيدند، مي‌پرداخت.[۴۴]
سيّد مرتضي و معتزله
انديشه‌هاي سيّد مرتضي از نظر رويکرد عقل‌گرايانه، به معتزله نزديک بود؛ چنان‌که برخي از اهل سنت او را از معتزله به حساب آورده‌اند.[۴۵][۴۶] در عصر زندگي سيّد مرتضي، انديشة معتزله در بغداد که محلّ زندگي سيّد بود، رواج زيادي داشت و سيّد مرتضي از اين شرايط تأثير پذيرفت.[۴۷] با اين حال، او در عنوان متفکّري شيعي، در برخي از مباني فکري با معتزله مخالفت داشت و در کتاب الشافی فی الامامه به نقد انديشة قاضی عبدالجبار پرداخت و در عقايدي، مانند امامت، عصمت پیامبران، منزلة بین المنزلتین و اراده الهی، با معتزله هم‌رأي نبود.[۴۸]
در انديشة سيّد مرتضي متون نقلي و روايات ديني در موضوعات کلامي، کاملاً بي‌استفاده نيستند و در کنار عقايدي که تنها از طريق عقل به دست مي‌آيد، برخي از باورهاي کلامي از طريق نقل و عقل قابل دريافت است؛ مانند امامت. در پاره‌اي از انديشه‌هاي کلامي نيز نقل تنها دليل است. براي نمونه از نظر سيّد مرتضي جاودانه بودن ثواب و عقاب از راه عقل اثبات‌پذير نيست و مرجع اين اعتقاد تنها نقل است.[۴۹]
انديشة فقهي
سيّد مرتضي نه تنها در انديشة کلامي خود، بلکه در عرصة انديشة فقهي نيز رويکردي عقل‌گرايانه داشته و به حجّيت عقل در کشف احکام - در صورت نبود قراين نقلي - باور داشته است. او همچنين يکي از پيشگامان روش اجتهاد در فقه شيعه است.[۵۰] در استنباط احکام، از ادلّة اصول لفظيه و عقليه استفاده مي‌کرده و با محدثان و اخباریان موافق نبوده است.[۵۱] او در برخي مسائل فقهي که به گفتة او با استناد به اصول عقلي قابل دريافت بوده است، استناد به دلايل سمعي را لازم نمي‌دانسته؛ گرچه با اين حال به جواز استفاده از نقل در حيطة فروع دين اعتقاد داشته و اثبات برخي از احکام و حتّي عقايد را تنها از طريق نقل ممکن مي‌دانسته است. براي نمونه به اعتقاد او امر به معروف و نهی از منکر وجوب شرعي دارد؛ نه عقلي.[۵۲]
تفسير قرآن
سيّد مرتضي رسالات و کتاب‌هايي در موضوع مرتبط با علوم قرآن دارد؛ مانند کتابي که دربارة اعجاز قرآن با عنوان الموضح عن وجه اعجاز القرآن نگاشته است. افزون بر آن، مباحث متعدّدي در تفسير قرآن کريم از سيّد مرتضي به صورت پراکنده در آثار گوناگون او به جاي مانده است. افزون بر رسالات کوتاه سيّد مرتضي در تفسير برخي آيات قرآن، بخش عمده‌اي از تفسيرهای او در کتاب الامالی (سید مرتضی) جمع‌آوري شده است که در آن، حدود يکصو چهل آية قرآن را شرح و تفسير کرده است. او همچنين در کتاب تنزیه الانبیاء، به تفسير آيات قرآن در باب انبياي الهي پرداخته است.[۵۳] در ساير آثار سيّد مرتضي، از جمله آثار کلامي او، مانند الشافی فی الامامه نيز برخي آيات مورد بررسي قرار گرفته است.[۵۴]
سيّد مرتضي همانند رويکرد عقلي‌اش در مباحث کلامي و فقهي، در تفسير قرآن نيز روشي عقل‌گرايانه دارد و بر اساس اصول عقلي، به تأويل آياتي مي‌پردازد که در ظاهر با اصول عقلي تعارض دارند.[۵۵] وي همچنين در تفسير قرآن رويکردي کلامي دارد و بيشتر به تفسير آيات اعتقادي پرداخته و تفسير آيات در آثار وي با هدف تقويت انديشه‌هاي کلامي شيعه صورت مي‌گيرد.[۵۶][۵۷] ويژگي ديگر تفسير سيّد مرتضي، رويکرد ادبي او و رجوع به قالب‌هاي زبان و بيان عربي و نيز مباحث گستردة لغت‌شناسانه براي فهم معاني قرآني است.[۵۸]
سيّد مرتضي از زبان علماي اسلام
مرحوم شيخ طوسي مي‌گويد:
«او در علوم بسيار، يگانة روزگار بود. همة دانشمندان دربارة والايي فضل و دانش او اتّفاق نظر دارند. در دانش‌هايي، همچون علم کلام، فقه و اصول، ادب و نحو، شعر و معاني، لغت و غيره بر همه کس مقدّم بود.»[۵۹]
علّامه بحرالعلوم كه خود از اعاظم فقهاي شيعه است، مي‌نویسد:
«علي بن حسين ابوالقاسم مرتضي علم الهدي ذوالمجدين و صاحب الفخرين و الياستين، مروّج دين جدّش، سرور ثقلين در قرن چهارم، او سرور علماي اسلام و پس از ائمّه(عليهم السّلام)، از همه كس برتر است.»[۶۰]
ابن خَلّكان در وفيات الاعيان، به نقل از ابن بسّام اندلسي مي‌گويد:
«سيّد مرتضي امام و پيشواي دانشمندان عراق از سنّي و شيعه و دانشوران عراق براي حلّ مشكلات علمي خود به او پناه مي‌بردند. رياست مدارس علمي عراق به او ختم مي‌شد.»[۶۱]
در كتاب درجات الرّفيعة آمده سيّد مرتضي در كلّية خصلت‌ها، در فضل، علم، شعر و خطابه، بزرگواري و بخشش، يكتاي روزگارخود بوده است. ايشان بيست و سه سال رياست مطلق بر شيعه داشت.[۶۲]
شخصيت علم الهدي از ديدگاه دانشمندان اهل سنّت هم پوشيده نمانده است؛ بلكه در اثر كثرت تأليفات و آثار، مورد جلب نظر آنان نيز گرديده است.
عبدالملک ثعالبي که هم‌عصر سيّد مرتضي بود، ضمن تجليل از او مي‌گويد:
«امروز در بغداد رياست عالي علمي و ديني در مجد و شرافت، علم و ادب، فضل و کرم به مرتضي منتهي شده است.»[۶۳]
ابوالعلاي معرّي، دانشمند نابغه سنّي، هنگامي که از وي راجع به سيّد مرتضي سؤال شد که او را چگونه يافتي؟ در پاسخ، به دو بيت شعر قناعت کرد که اين دو بيت به تنهايي گوياي عظمت شخصيت کم‌نظير علم الهدي است:
اي کسي که آمده‌اي تا راجع به سيّد مرتضي از من سؤال کني! بدان که او از هرگونه نقص و عيبي پيراسته است. اگر او را ببيني، خواهي ديد که وجود همة مردم در مردي جمع شده و روزگار در يک ساعت متمرکز گرديده و جهان در يک خانه قرار گرفته است.»[۶۴][۶۵]
ابن اثير در کامل التواريخ، يافعي در مرآة الجنان، سيوطي در طبقات، خطيب بغدادي در تاريخ بغداد و ابن کثير شامي و ديگران، همگي از سيّد مرتضي با بهترين عبارات ياد كرده و علم و فضيلت و دانش او را ستوده‌اند.
يكي از اساتيد ادبيات مصر مي‌گويد:
«مـن از كتاب غرر و درر سيّد مرتضي مسائلي را استفاده كردم كه در هيچيک از كتاب‌هاي ديگر نحويان به دست نياوردم.»[۶۶]
اساتيد و مشايخ
شیخ مفید، شیخ صدوق، ابن نباته، هارون بن موسی تلعکبری، حسین بن علی بن بابویه (برادر شيخ صدوق)، احمد بن علي بن سعيد كوفي، محمد بن عمران مرزبانی، ابن نباته، احمد بن سهل ديباجي، علي بن محمّد كاتب و عبدالله بن عثمان بن يحيي.[۶۷]
شاگردان و راويان
وي شاگردان بسياري تربيت کرد که گفته شده شاگردان مجتهد او از عالمان شيعه، بيش از سيصد نفر و شاگردانش از علماي اهل تسنّن بيش از آن بودند که بتوان آن را شمرد.[۶۸]
از جمله شاگردان ايشان مي‌توان به افراد زير اشاره کرد: شیخ طوسی، ابوصلاح حلبی، ابویعلی جعفری، ابن براج طرابلسی، جعفر بن محمد دورستی، سلار دیلمی، عماد الدّين ابوصمصام محمّد مروزي، سيّد نجيب الدّين حسن موسوي، تقي بن ابي‌طاهر نقيب رازي، کراجکی، شيخ سليمان بن حسن صهرشي، محمّد بن محمّد بصري، ابوصلاح حلبی، ثابت بن عبدالله تياني، احمد بن حسن بن احمد نيشابوري، عبدالرّحمن بن احمد بن حسين احمد خزاعي، ابوعلی طوسی، ابوالمعالي احمد بن قدامه، ابوعبدالله محمّد فرزند علي صلواتي، ابوزيد فرزند كيابكي حسيني و... .[۶۹]
آثار
سيّد مرتضي علاوه بر داشتن مسئوليت‌هاي مهمّ اجتماعي و تربيت شاگردان، تأليفات مهمّي در زمينة فقه و اصول، تفسير، علوم قرآن، كلام، حديث و ادبيات به جامعه عرضه كرد. مرجعيت علمي ايشان به حدّي بود که وقتي کتابي را که تأليف مي‌کرد، هنوز پايان نيافته بود، بين مردم منتشر مي‌شد. به گونه‌اي که گاه از دست او خارج مي‌شد و ديگر نمي‌توانست در آن تجديد نظر کند.[۷۰]
در مفاخر اسلام براي سيّد مرتضي جمعاً هفتاد و يک كتاب نام برده شده است.[۷۱] مرحوم علّامه اميني در الغدير، نام هشتاد و شش اثر او را بيان كرده[۷۲] و مرحوم سيّد محسن امين نيز نام هشتاد و نُه كتاب وي را برشمرده[۷۳] و آنها را ستوده است. از جمله آثار ايشان مي‌توان به موارد زير اشاره کرد:
- الغیبه (سید مرتضی)
- الزیادة المکمل بها کتاب المقنع (در موضوع غيبت امام زمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف))
- الشافی فی الامامه (بخشي از كتاب به موضوع غيبت اشاره دارد)
- تنزیه الانبیاء (بخشي از اين كتاب به موضوع غيبت اختصاص داده شده)
- الامالی (سید مرتضی)
- الانتصار (سید مرتضی)
- انقاذ البشر من الجبر و القدر
- الذریعة الی اصول الشریعة (در مورد اصول فقه است)
- دیوان سید مرتضی (بيست هزار بيت شعر)
- امامت و عصمت
- وجوب امامت و عصمت
- غيبت و امامت و عصمت
- علل غيبت
- علّت پنهان نشدن امامان ديگر
- علّت عدم ظهور
- الهام گرفتن اولياء از امام در زمان غيبت
- امام در زمان غيبت
- مسائل مبافارقيات
- كنز الانساب و بحر المصاب در نسب دوازده امام و سادات و امامزادگان
- بهر النّصاب
- جمل العلم و العمل
- ابطال حجج العامة
- الانتصار (سید مرتضی)
- الحدود و الحقایق
- غرر الفوائد و درر القلائد
- تفسير القرآن الكريم
- اوّل تفسير امامي
- ادبي
- فقهي
- كلامي
- النقص علي كتاب المغني
- امامت و غيبت از ديدگاه علم كلام
- تنبيه الغافلين عن فضائل الطالبين
- الذریعة الی اصول الشریعة
- اجوبه المسائل القرآنية
- رسالة المحکم و المتشابه
- شرح تبصرة آيت الله علّامه حلّي
- فقه و تجارت
- رسائل الشریف المرتضی
- عزر الفوائد و درر القلائد
- طیف الخیال
- شرح القصيدة المذهبة و القصيدة
- الموضح عن وجه اعجاز القرآن
- المسائل التبانيات
- جوابات المسائل التبانيات
- الناصریات
- الذخیرة فی علم الکلام
- دیوان شریف مرتضی
- الفصول المختارة من العیون و المحاسن
- رسائل الادبية و الحديثية و انتظار الشّيعة
وفات
اين عالم فرزانه سرانجام پس از عمري پر بار و انجام كارهايي بزرگ و ارزنده، در حدود هشتاد سالگي، در روز يكشنبه 25 ربيع الاوّل 436ه .ق.، در شهر بغداد به جوار حق شتافت و به دست نجاشی و با كمك محمّد بن حسين جعفري، سلار دیلمی و ديگر شاگردانش، غسل داده شد. و سپس فرزندش سيّد محمّد بر او نماز خواند و در خانه‌اش، واقع در محلّة کرخ، به خاک سپرده شد.[۷۴]
نجاشي در مفاخر اسلام مي‌گويد:
«او پنج روز باقي مانده از ماه ربيع الاوّل سال 463ه .ق. رحلت كرد. پسرش در خانه‌اش بر وي نماز گزارد و در خانه‌اش دفن نمود.»[۷۵]
پس از مدّتي پيكر مطهّر او به کربلا منتقل شد و در جوار امام حسین(عليه السّلام) و در كنار قبر برادرش سيّد رضي، در مقبرة ابراهیم مجاب (نياي بزرگشان) دفن گرديد.[۷۶]
امروزه در کاظمین بارگاهي منسوب به سيّد مرتضي وجود دارد؛ ولي در کربلا نام و نشاني از قبري منسوب به وي مشاهده نمي‌شود.
پانویس
- ↑ طبقات اعلام الشيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، صص 120-121.
- ↑ طبقات اعلام الشيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، صص 120-121.
- ↑ الکامل في التاريخ، علي بن محمّد بن محمّد ابن اثير، ج 9، ص 182.
- ↑ تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، محمّد بن احمد ذهبي، ج 21، ص 19.
- ↑ ترجمة الشريف المرتضي، رشيد الصفار محامي، صص 11-12.
- ↑ الناصريات، علي بن حسين سيّد مرتضي, ص 62.
- ↑ «بررسي انتقادي ديدگاه‌ها دربارة مذهب ناصر کبير و خاندان او»، علي موسوي نژاد و اکبر موسوي تنياني، تاريخ اسلام، صص 55-86.
- ↑ الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 20، ص 383.
- ↑ معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، ص 150.
- ↑ روضات الجنّات، محمّدباقر موسوي خوانساري، ج 4، ص 295.
- ↑ المنتظم في تاريخ الامم و الملوک، عبدالرّحمن بن علي ابن جوزي، ج 15، ص 54.
- ↑ تنقيح المقال في علم الرّجال، عبدالله بن محمّد مامقاني، ج 2، ص 285.
- ↑ ريحانة الادب، محمّدعلي مدرّس تبريزي، ج 4، ص 185.
- ↑ «تحليل فقهي رابطة سلطان و علماي دين از ديدگاه علم الهدي»، علي نصر، پژوهش‌نامة انقلاب اسلامي، شمارة 4، صص 172-173.
- ↑ المنتظم في تاريخ الامم و الملوک، عبدالرّحمن بن علي ابن جوزي، ج 15، ص 112.
- ↑ الکامل في التاريخ، علي بن محمّد بن محمّد ابن اثير، ج 9، ص 263.
- ↑ رسائل الشريف المرتضي، علي بن حسين سيّد مرتضي، ج 2، ص 87.
- ↑ انديشة سياسي متفکّران مسلمان، علي‌اکبر عليخاني، ج 2، صص 154-155 و 160-161.
- ↑ «تحليل فقهي رابطة سلطان و علماي دين از ديدگاه علم الهدي»، علي نصر، پژوهش‌نامة انقلاب اسلامي، شمارة 4، ص 173.
- ↑ رياض العلما و حياض الفضلاء، ميرزا عبدالله افندي، ج 4، ص 40.
- ↑ علماي بزرگ شيعه از کليني تا خميني، محمّد جرفادقاني، ص 22.
- ↑ «انتَ شيخي و معتمدي و الحقُّ معَ وَلَدي عَلَم الهدي.» (قصص العلماء، محمّد بن سليمان تنکابني، ص 403.)
- ↑ قصص العلماء، محمّد بن سليمان تنکابني، ص 408.
- ↑ اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، ج 8، ص 214.
- ↑ رياض العلما و حياض الفضلاء، ميرزا عبدالله افندي، ج 4، ص 40.
- ↑ الامالي، سيّد مرتضي علم الهدي، ج 1، ص 8.
- ↑ سيماي فرزانگان، رضا مختاري، ص 293.
- ↑ تعليقة أمل الآمل، عبدالله بن عيسي افندي، ص 197.
- ↑ تنقيح المقال في علم الرّجال، عبدالله بن محمّد مامقاني، ج 2، ص 284.
- ↑ مفاخر اسلام، علي دواني، ج 3، ص 285.
- ↑ لسان الميزان، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، ج 4، ص 223.
- ↑ الحاوي في رجال الشيعة الامامية، يحي بن حميد ابن ابي‌طي، ص 83.
- ↑ الغدير في الکتاب و السنة و الادب، عبدالحسين اميني، ج 4، ص 268.
- ↑ روضات الجنّات في احوال العلماء و السادات، محمّدباقر موسوي خوانساري، ج 4، ص 296.
- ↑ ريحانة الادب، محمّدعلي مدرّس تبريزي، ص 185.
- ↑ الامالي، سيّد مرتضي علم الهدي، ج 1، ص 8.
- ↑ الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، 1420ه .ق.، ص 288.
- ↑ رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، ص 270.
- ↑ «سيّد مرتضي علم الهدي»، عبدالرّحيم عقيقي بخشايشي، درس‌هايي از مکتب اسلام، شمارة 4.
- ↑ نگاهي به تاريخ تفکّر اماميه؛ از آغاز تا ظهور صفويه، مهدي فرمانيان و مصطفي صادقي کاشاني، صص 54 و 61.
- ↑ «نگاهي به ادوار و مکاتب کلامي اماميه در قرون ميانه»، حميد عطايي نظري، آينة پژوهش، شمارة 3، ص 26.
- ↑ «نگاهي به ادوار و مکاتب کلامي اماميه در قرون ميانه»، حميد عطايي نظري، آينة پژوهش، شمارة 3، ص 26.
- ↑ متکلّمان شيعه: سيّد مرتضي، عليرضا اسعدي، مقدّمه.
- ↑ «عقل و نقل در ديدگاه سيّد مرتضي»، حامد شريعتي نياسر و مجيد معارف و محمّدرضا شاهرودي، پژوهش‌هاي قرآن و حديث، شمارة 1، صص 76 و 81-82.
- ↑ المعتزلة، جارالله زهدي، قاهره، ص 205.
- ↑ لسان الميزان، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، ج 4، ص 224.
- ↑ «عقل و نقل در ديدگاه سيّد مرتضي»، حامد شريعتي نياسر و مجيد معارف و محمّدرضا شاهرودي، پژوهش‌هاي قرآن و حديث، شمارة 1، ص 75.
- ↑ متکلّمان شيعه: سيّد مرتضي، عليرضا اسعدي، صص 91-94.
- ↑ «عقل‌گرايي در مدرسة اماميه بغداد و معتزله»، رضا برنجکار و ريحانه هاشمي، فلسفة دين، شمارة 1، صص 70-71.
- ↑ تاريخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجي، صص 149-148.
- ↑ تاريخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجي، صص 149-148.
- ↑ «عقل و نقل در ديدگاه سيّد مرتضي»، حامد شريعتي نياسر و مجيد معارف و محمّدرضا شاهرودي، پژوهش‌هاي قرآن و حديث، شمارة 1، صص 84-87.
- ↑ «مباني ادبي - کلامي سيّد مرتضي در تفسير قرآن کريم»، باقر قرباني زريّن، صحيفة مبين، شمارة 51، ص 19.
- ↑ «مقدّمه‌اي بر مباحث تفسيري سيّد مرتضي»، رضا شکراني، کيهان انديشه، شمارة 59، صص 51-52.
- ↑ «مقدّمه‌اي بر مباحث تفسيري سيّد مرتضي»، رضا شکراني، کيهان انديشه، شمارة 59، ص 58.
- ↑ «مقدّمه‌اي بر مباحث تفسيري سيّد مرتضي»، رضا شکراني، کيهان انديشه، شمارة 59، ص 57.
- ↑ «مباني ادبي - کلامي سيّد مرتضي در تفسير قرآن کريم»، باقر قرباني زريّن، صحيفة مبين، شمارة 51، ص 22.
- ↑ «مباني ادبي - کلامي سيّد مرتضي در تفسير قرآن کريم»، باقر قرباني زريّن، صحيفة مبين، شمارة 51، صص 20-22.
- ↑ الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، ص 99.
- ↑ رجال سيّد بحر العلوم المعروف بالفوائد الرجالية، محمّدمهدي بحرالعلوم، ج 3، ص 87.
- ↑ وفيات الاعيان و انباء ابناء الزّمان، ابن خلّکان، ج 3، ص 313.
- ↑ الدرجات الرفيعة في طبقات الشيعة، عليخان بن احمد مدني، ج 1، ص 460.
- ↑ يتيمة الدهر في محاسن اهل العصر، عبدالملک بن محمّد ثعالبي، ج 2، ص 393.
- ↑ رجال سيّد بحر العلوم المعروف بالفوائد الرجالية، محمّدمهدي بحرالعلوم، ج 3، ص 90، پاورقي.
- ↑ الغدير في الکتاب و السنة و الادب، عبدالحسين اميني، ج 4، ص 273.
- ↑ ريحانة الادب، محمّدعلي مدرّس تبريزي، ج 4، ص 184.
- ↑ الغدير في الکتاب و السنة و الادب، عبدالحسين اميني، ج 4، ص 270.
- ↑ روضات الجنات، محمّدباقر خوانساري، ج 6، ص 219.
- ↑ رجال سيّد بحر العلوم المعروف بالفوائد الرجالية، محمّدمهدي بحرالعلوم، ج 3، ص 139.
- ↑ الشافي في الامامة، علي بن حسين سيّد مرتضي، ج 5، ص 407، خاتمة.
- ↑ مفاخر اسلام، علي دواني، ج 3، ص 285.
- ↑ الغدير في الکتاب و السنة و الادب، عبدالحسين اميني، ج 4، ص 265.
- ↑ اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، ج 8، ص 219.
- ↑ رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، ص 270.
- ↑ رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، ص 271.
- ↑ اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، ج 8، ص 213.
منابع
- «آثار فقهي سيّد مرتضي علم الهدي (1)»، سيّد مهدي طباطبايي، فقه اهل بيت(عليهم السّلام)، پاييز و زمستان 1378ه .ش.، شمارة 19 و 20.
- اصوليان شيعه، محمّدرضا ضميري، قم، بوستان کتاب، 1384ه .ش.
- «اعتزال‌گرايي سيّد مرتضي، بررسي و نقد»، حسينعلي يوسف‌زاده، نقد و نظر، سال هجدهم، زمستان 1392ه .ش.، شمارة 4.
- اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، تحقيق سيّد حسن امين، بيروت، دار التّعارف للمطبوعات، 1406ه .ق.
- انديشة سياسي متفکّران مسلمان، علي‌اکبر عليخاني، تهران، پژوهشگاه مطالعات فرهنگي و اجتماعي، 1390ه .ش.
- «بررسي انتقادي ديدگاه‌ها دربارة مذهب ناصر کبير و خاندان او»، علي موسوي نژاد و اکبر موسوي تنياني، تاريخ اسلام، تابستان 1394ه .ش.، شمارة 2.
- تأثيرات نظري عصر غيبت بر انديشة سياسي شيعه، رشيد صميمي، قم، صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، مرکز پژوهش‌هاي اسلامي، چاپ اوّل، 1384ه .ش.
- تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، محمّد بن احمد ذهبي، تحقيق عبدالسلام تدمري، بيروت، دار الکتاب العربي، چاپ دوم، 1413ه .ق.
- تاريخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجي، تهران، سمت، 1385ه .ش.
- «تحليل فقهي رابطة سلطان و علماي دين از ديدگاه علم الهدي»، علي نصر، پژوهش‌نامة انقلاب اسلامي، تابستان 1379ه .ش.، شمارة 4.
- ترجمة الشريف المرتضي, رشيد الصفار محامي، [بي‌جا]، [بي‌نا]، 1415ه .ق.
- تعليقة أمل الآمل، عبدالله بن عيسي افندي، تحقيق احمد حسيني اشکوري، قم، کتابخانة آيت الله مرعشي نجفي، چاپ اوّل، 1410ه .ق.
- تنقيح المقال في علم الرّجال، عبدالله بن محمّد مامقاني، نجف، مطبعة المرتضويه، چاپ اوّل، [بي‌تا].
- الحاوي في رجال الشيعة الامامية، يحي بن حميد ابن ابي‌طي، تصحيح رسول جعفريان، [بي‌جا]، [بي‌نا]، چاپ اوّل، 1379ه .ش.
- الدرجات الرفيعة في طبقات الشيعة، عليخان بن احمد مدني، بيروت، مؤسّسة الوفاء، چاپ دوم، 1983م.
- الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، قم، اسماعيليان، 1408ه .ق.
- رجال سيّد بحر العلوم المعروف بالفوائد الرجالية، محمّدمهدي بحرالعلوم، تحقيق حسين بحرالعلوم، تهران، مکتبة الصادق(عليه السّلام)، چاپ اوّل، 1363ه .ش.
- رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، قم، مؤسّسة النشر الاسلامي، 1365ه .ش.
- «رسالة في العمل مع السلطان»، علي بن حسين سيّد مرتضي، فصلنامه علوم سياسي، ترجمة محمود شفيعي، تابستان 1380ه .ش.، شمارة 14.
- رسائل الشريف المرتضي، علي بن حسين سيّد مرتضي، گردآوري مهدي رجايي، قم، دار القرآن الکريم، 1405ه .ق.
- روضات الجنّات في احوال العلماء و السادات، محمّدباقر موسوي خوانساري، قم، اسماعيليان، چاپ اوّل، 1390ه .ش.
- رياض العلما و حياض الفضلاء، ميرزا عبدالله افندي، ترجمة محمّدباقر ساعدي، مشهد، آستان قدس رضوي، 1375ه .ش.
- ريحانة الادب، محمّدعلي مدرّس تبريزي، تهران، کتابفروشي خيّام، چاپ سوم، 1369ه .ش.
- روضات الجنات، محمّدباقر خوانساري، تحقيق اسدالله اسماعيليان، قم، انتشارات اسماعيليان، [بي‌تا].
- سيّد رضي، سيّد محمّدمهدي جعفري، تهران، طرح نو، 1375ه .ش.
- «سيّد مرتضي علم الهدي»، عبدالرّحيم عقيقي بخشايشي، درس‌هايي از مکتب اسلام، سال بيست و پنجم، تير 1364ه .ش.، شمارة 4.
- «سيّد مرتضي علم الهدي رحمه الله؛ زندگي و آثار»، عبّاس کمساري، مبلّغان، اسفند 1389ه .ش.، شمارة 138.
- «سيّد مرتضي علم الهدي و نوآوري‌هاي مدرّسي شيعه»، عبدالحسين توکّلي طرقي، کيهان فرهنگي، اسفند 1395ه .ش.، شمارة 363.
- «سلوک اخلاقي سيّد مرتضي علم الهدي»، غلام محمّد محمّدي خرّم‌آبادي، موسي زرقي و فاطمه شهرآبادي، کنگرة بين‌المللي بزرگداشت هزارة سيّد مرتضي علم الهدي، مجموعه مقالات فارسي، ج 6.
- سير تطوّر کلام شيعه: دفتر دوم از عصر غيبت تا خواجه نصير طوسي، محمّدصفر جبرئيلي، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، 1389ه .ش.
- «سيري کوتاه در زندگاني سيّد مرتضي علم الهدي»، بي‌بي‌فيضيه سيّد محسني، حديث و انديشه، دورة قديم، تابستان 1381ه .ش.، شمارة 2.
- سيماي فرزانگان، رضا مختاري، قم، بوستان کتاب، چاپ شانزدهم، 1386ه .ش.
- الشافي في الامامة، علي بن حسين سيّد مرتضي، تحقيق محمّدحسين درايتي، مشهد، آستان قدس رضوي، بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1398ه .ش.
- «شخصيت ادبي سيّد مرتضي»، جواد محمّثي، آينة پژوهش، خرداد و تير 1379ه .ش.، شمارة 19.
- شيخ طوسي: خورشيد ابرار، عليرضا شهروي، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، مرکز چاپ و نشر، چاپ اوّل، 1373ه .ش.
- شرح نهج البلاغه، ابن‌ميثم بحراني، قم، مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامي، 1362ه .ش.
- طبقات اعلام الشيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1430ه .ق.
- «عقل‌گرايي در مدرسة اماميه بغداد و معتزله»، رضا برنجکار و ريحانه هاشمي، فلسفة دين، بهار 1393ه .ش.، شمارة 1.
- «عقل و نقل در ديدگاه سيّد مرتضي»، حامد شريعتي نياسر و مجيد معارف و محمّدرضا شاهرودي، پژوهش‌هاي قرآن و حديث، بهار و تابستان 1393ه .ش.، شماره 1.
- علماي بزرگ شيعه از کليني تا خميني، محمّد جرفادقاني، قم، انتشارات معارف اسلامي، چاپ اوّل، 1364ه .ش.
- عمدة الطالب في انساب آل ابي‌طالب، احمد بن علي ابن عنبه، قم، منشورات الشريف الرضي، [بي‌تا].
- الغدير في الکتاب و السنة و الادب، عبدالحسين اميني، تهران، دار الکتب الاسلاميه، 1366ه .ش.
- الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، تصحيح محمّدصادق بحر العلوم، نجف، المکتبة المرتضوية، [بي‌تا].
- الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق عبدالعزيز طباطبايي، قم، مکتبة المحقق الطباطبايي، چاپ اوّل، 1420ه .ق.
- قصص العلماء، محمّد بن سليمان تنکابني، تهران، علمية اسلاميه، [بي‌تا].
- الکامل في التاريخ، علي بن محمّد بن محمّد ابن اثير، بيروت، دار صادر، 1385ه .ق.
- لسان الميزان، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، بيروت، مؤسّسة الاعلمي للمطبوعات، چاپ سوم، 1406ه .ق.
- «مباني ادبي- کلامي سيّد مرتضي در تفسير قرآن کريم»، باقر قرباني زريّن، صحيفة مبين، بهار و تابستان 1391ه .ش.، شمارة 51.
- متکلّمان شيعه: سيّد مرتضي، عليرضا اسعدي، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، 1391ه .ش.
- مرآة الجنان و عبرة اليقظان، عبدالله بن اسعد يافعي، تحقيق خليل منصور، بيروت، دار الکتب العلمية، 1417ه .ق.
- المزار، مهدي قزويني، تحقيق جودت قزويني، بيروت، دار الرافدين، 1426ه .ق.
- معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، نجف اشرف، منشورات المطبعة الحيدرية، 1380ه .ق.
- المعتزلة، جارالله زهدي، قاهره، انتشارات نادي، چاپ اوّل، 1362ه .ق.
- مفاخر اسلام، علي دواني، تهران، امير کبير، 1363ه .ش.
- مقايسه‌اي ميان دو مکتب فکري شيعه در قم و بغداد، يعقوب جعفري، قم، کنگرة جهاني هزارة شيخ مفيد، 1413ه .ق.
- «مقدّمه‌اي بر مباحث تفسيري سيّد مرتضي»، رضا شکراني، کيهان انديشه، فروردين و ارديبهشت 1374ه .ش.، شمارة 59.
- المنتظم في تاريخ الامم و الملوک، عبدالرّحمن بن علي ابن جوزي، تحقيق محمّد عبد القادر عطا و مصطفي عبد القادر عطا، بيروت، دار الكتب العلمية، چاپ اول، 1412ه .ق.
- الناصريات، علي بن حسين سيّد مرتضي، تهران، رابطة الثقافة و العلاقات الاسلامية، 1417ه .ق.
- «نگاهي به ادوار و مکاتب کلامي اماميه در قرون ميانه، حميد عطايي نظري، آينة پژوهش، سال بيست و نهم، مرداد و شهريور 1397ه .ش.، شمارة 3.
- نگاهي به تاريخ تفکّر اماميه؛ از آغاز تا ظهور صفويه، مهدي فرمانيان و مصطفي صادقي کاشاني، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اوّل، 1394ه .ش.
- «نوآوري‌هاي اصولي سيّد مرتضي علم الهدي»، بلال شاکري، هادي وحدي‌پور، کنگرة بين المللي بزرگداشت هزارة سيّد مرتضي علم الهدي، مجموعه مقالات فارسي، ج 5.
- وفيات الاعيان و انباء ابناء الزّمان، ابن خلّکان، تحقيق احسان عبّاس، بيروت، دار صادر، چاپ اوّل، 1397م.
- ويکي شيعه، به نشاني fa.wikishia.net
- ويکي فقه، به نشاني fa.wikifeqh.ir
- ويکي نور، به نشاني wikinoor.ir
- يتيمة الدهر في محاسن اهل العصر، عبدالملک بن محمّد ثعالبي، تحقيق مفيد محمّد قمحية، بيروت، دار الکتب العلميه، چاپ اوّل، 1983م.