محمَّد بن محمَّد بن نعمان بن عبدالسَّلام حارثی مذحجی عکبری

مشخصات فردی

نام

محمد بن محمد بن نعمان

نام کامل

محمد بن محمد بن نعمان بن عبدالسلام حارثی مذحجی عکبری

کنیه

ابوعبدالله

لقب

شیخ مفید، ابن معلم، عکبری، بغدادی، شیخ مشایخ الصوفیه (به نقلی)

نسب

با پنج واسطه به سعید بن جبیر (از شاگردان امام سجاد)

زادروز

۱۱ ذی‌القعده ۳۳۶ یا ۳۳۸ هـ.ق

محل تولد

حوالی بغداد (به نقل‌هایی عکبرا یا واسط)

فعالیت و جایگاه

دوره

قرن چهارم و پنجم هجری قمری

مذهب

شیعه امامیه

حوزه فعالیت

کلام، فقه، اصول فقه، حدیث، تاریخ

جایگاه علمی

رئیس و مرجع علمی و دینی شیعه امامیه در عصر خود

روابط علمی

استادان شاخص

جعفر بن محمد بن قولویه قمی، شیخ صدوق، ابن ابی‌عقیل

شاگردان شاخص

سید مرتضی، سید رضی، شیخ طوسی، نجاشی

آثار

آثار شاخص

المقنعة، الارشاد، اوائل المقالات، الفصول العشرة فی الغیبة

وفات

وفات

اواخر رمضان ۴۱۳ هـ.ق

مدفن

کاظمین (پایین پای امام موسی کاظم و امام جواد، جنب آرامگاه ابن‌قولویه)

متکلّم و فقيه قرن چهارم هجري قمري، مکنّي به ابوعبدالله، مشهور به شيخ مفيد و ابن معلّم، متولّد 336 يا 338 و متوفّاي 413ه‍ .ق. است.

شرح حال

شیخ مفید در يازدهم ذيقعده (سالروز ميلاد حضرت ثامن الحجج علی بن موسی الرضا(عليه السّلام)) در سال 336ه‍ .ق.، حوالي بغداد ديده به جهان گشود. البتّه گروهي معتقدند در سال 338ه‍ .ق. به دنيا آمده است. نسب وي با پنج واسطه به سعید بن جبیر، از شاگردان علی بن حسین(عليه السّلام) مي‌رسد كه نويسندة اوّلين كتاب تفسير است.

برخي معتقدند از آنجايي که پدرش شغل معلّمي داشت، به ابن معلّم مشهور شد؛ امّا محمدتقی شوشتری معتقد است به علّت مقام بالاي او در علم کلام و ارتباط عميق او با علم، او را به ابن معلّم ملقّب ساختند. عکبري و بغدادي نيز دو لقب ديگر اوست.

در منابع تاريخي دو فرزند براي مفيد ذکر شده است: يکي ابوالقاسم علي و ديگري دختري که اسمش در منابع نيامده و همسر ابویعلی جعفری بوده است.

ويژگي‌هاي اخلاقي

گفته‌اند شیخ مفید بسيار صدقه مي‌داد، فروتن بود، بسيار نماز مي‌خواند و روزه مي‌گرفت و لباس خشن بر تن مي‌کرد تا آنجا که وي را شيخ مشايخ الصوفية (استاد استادان صوفيان) خواندند.

ابویعلی جعفری، داماد وي گزارش کرده است که او شب‌ها کم مي‌خوابيد و بيشتر وقتش صرف مطالعه، نماز و تلاوت قرآن يا تدريس مي‌شد.

شيخ مفيد از شاگردان ابن ابی‌عقیل عمان بود. او دانش‌هاي ابتدايي را در خانواده و زادگاه خويش به پايان برد. سپس راهي بغداد شد و در آنجا، از محضر اساتيد و دانشمندان کسب علم و دانش نمود تا در علم کلام، فقه و اصول فقه، سرآمد دانشمندان گشت.

بيشتر زندگي شيخ در ترويج مذهب و دفاع از حق و مبارزة علمي با مخالفان گذشت. او با فرقه‌هايي، مانند معتزله، مرجئه، اشاعره، خوارج، زیدیه، واقفیه و... مبارزة علمي مي‌کرد و آنان را به محاكمه مي‌كشيد. گواه اين مطلب، بحث‌ها و مناظرات اوست. خانة او محلّ و مركز علم و تربيت و انجمن علما و بزرگان بود. او دائماً در حال مطالعه و تعليم و تربيت بود و از حافظ‌ترين مردم به شمار مي‌رفت. گفته شده كتابي از كتاب‌هاي مخالفان را نگذاشت؛ مگر اينكه آن را حفظ كرد و به همين سبب، قادر شد شبهات آنان را حل و پاسخ دهد.

شرايط سياسي - اجتماعي عصر شيخ مفيد

از اواسط قرن چهارم هجري قمري، شیعه به ميزان قابل ملاحظه‌اي در کشورهاي خاورميانه، از آن محدوديت‌ها و آزادي‌کشي‌ها برکنار ماندند؛ زيرا از يک طرف، خلفای فاطمی که اسماعیلیه بودند، در مصر دولت نيرومندي تشکيل داده و از ابهّت و جلال دربار بغداد کاستند و از طرفي، سیف‌الدوله حمدانی و امراي آن خاندان در شام حکومت مي‌کردند و شيعه بودند و از جانب ديگر، در مشرق و جنوب شرقي و شمال ایران نيز غوریان، صفاریان و طاهریان و کمي قبل از آنها، حکمرانان علویان طبرستان، پرچم استقلال برافراشته و بر ضدّ خلفای عباسی قيام کردند. از همه مهم‌تر، ظهور دولت مقتدر آل بویه بود که از شيعيان با اخلاص به شمار مي‌آمدند.

اين علل و عوامل دست به دست هم داد و موجب شد شيعيان، از گوشه و کنار سر برآورند و با همّتي شايان توجّه، به تشکيل جمعيت‌ها، تأسيس حوزه‌هاي علمي و نشر معارف و حقايق اهل بیت عصمت و طهارت(عليهم السّلام)، دست يازند. مسافرت‌هاي کلینی و شیخ صدوق، دو پيشواي بزرگ شيعه به بغداد و اقامت آنها در آن شهر که مرکز خلافت و علماي عام بود و اهمّيتي که در ميان آنان کسب کردند، همه از آزادي نسبي و موقعيت آن عصر حکايت مي‌کند.

وجود فقيه عالي‌مقامي چون شیخ مفید در ميان شيعيان عرب، اعتبار آنها را بالا برد و بيش از پيش، نزد دوست و دشمن بر احترام آنان افزود. شيخ مفيد شيعيان را از پراکندگي نجات داد و اوضاع اسفبار آنها را سامان بخشيد تا آنجا که به اوج عزّت رسيدند.

شيخ مفيد در محلّة کرخ بغداد که مرکز شيعيان بود، مي‌زيست و مسجد براثا در آن محلّه که تاکنون هم باقي مانده و زيارتگاه شيعيان است، محلّ تدريس شيخ مفيد بود.

تبعيدها و گرفتاري‌هاي شيخ

مناظرات شیخ مفید و آزادي نسبي‌اي که شيعه در زمان آل بویه يافتند، چندان هم پايدار نماند؛ زيرا بعد از عضدالدوله دیلمی و حتّي در زمان خود وي نيز به واسطة درگيري‌هاي شيعه و سنّي، چند بار شيخ مفيد دستگير و تبعيد شد؛ از جمله به گفتة ابن اثیر در سال 393ه‍ .ق. که بهاءالدوله دیلمی (پسر عضد الدّوله)، الطائع لله (خليفة عبّاسي) را از خلافت خلع کرد، بغداد سر به شورش برداشت. بهاء الدّوله نيز سرلشکر خود را به بغداد فرستاد و او سنّي و شيعه را از اظهار مذهب خود، منع و شيخ مفيد را تبعيد نمود. ابن اثير مي‌نويسد:

«در سال 409ه‍ .ق. سلطان‌الدوله دیلمی، پسر بهاء الدّوله، ابن سهلان را به حکومت بغداد منصوب داشت و چون او وارد بغداد شد، ابوعبدالله بن نعمان، فقيه شيعه را تبعيد کرد.»

اين تبعيدها و دستگيري‌ها گاهي عمدي بود که از ناحية سلطان يا حکمران انجام مي‌گرفت و گاهي به سبب فرونشاندن نزاع بين دو فرقه و جلوگيري از هجوم اکثريت سنّي بر ضدّ اقلّيت شيعه در محلّة کرخ بغداد، محلّ اقامت شيخ مفيد روي مي‌داده است.

ارتباط حضرت صاحب الزّمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) با شيخ مفيد

مهم‌ترين فراز زندگي شيخ، ارتباط ايشان با امام زمان است که در قالب توقیع از سوي ناحية مقدّسه صورت مي‌گرفته. طبرسی در کتاب نامدارش، الاحتجاج (کتاب) سه توقيع (نامه) از حضرت وليّ عصر(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) نقل کرده که به افتخار شيخ مفيد صادر گشته و حضرت او را مشمول عنايات خاص و الطاف مخصوص خود قرار داده‌اند.

در ظرف سه سال سه توقيع از ناحية مقدّسة امام زمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) به شيخ رسيد که امام در خطاب‌هايشان به او چنين مي‌فرمايند:

1. «للأخ الأعزّا السّديد، الشيخ المفيد: برادر عزيز و استوار، شيخ مفيد.»

2. «سلام عليك ايّها العبدُ الصّالحُ النّاصرُ للحّقّ الدّاعي إليه؛ سلام بر تو اي بندة شايستة خدا و اي ياري‌دهندة حق و دعوت‌کنندة به سوي آن!»

جالب اينجاست که در زمان غیبت کبری هيچ توقيعي از ناحية مقدّسه نرسيده است؛ مگر براي شيخ مفيد و اسدالله شوشتری.

نامه اوّل براي شيخ مفيد: برادر با ايمان و دوست رشيد ما!

«نامه‌اي به برادر با ايمان و دوست رشيد ما، ابوعبدالله محمّد بن نعمان، شيخ مفيد که خداوند عزّت وي را مستدام بدارد!
سلام خداوند بر تو اي کسي که در دوستي ما به زيور اخلاص آراسته‌اي و در اعتقاد و ايمان به ما داراي امتياز مخصوص هستي!
ما در مورد نعمت وجود تو خداوند يکتا را سپاسگزاريم و از پيشگاه مقدّس خداوندي استدعا مي‌کنيم که بر سيّد و مولاي حضرت محمّد بن عبدالله(صلّ الله عليه و آله) و خاندان او درود و صلوات پياپي و بي‌نهايت خويش را نازل فرمايد.
از آنجا که در راه ياري حق و بيان سخنان و نصايح ما صادقانه کوشيدي، خداوند اين افتخار را به شما ارزاني داشته و به ما اجازه فرموده است که با شما مکاتبه کنيم.
شما مکلّف هستيد اوامر و دستورات ما را به دوستان ما برساني. خداوند عزّت و توفيق اطاعتش را به آنان مرحمت فرمايد و مهمّات آنان را کفايت کرده، در پناه لطف خويش محفوظشان دارد!
با ياري خداوند متعال در مقابل دشمنان ما که از دين خداوند روي برگردانده‌اند، بر اساس تذکّرات، استقامت کن و با خواست الهي، دستورات ما را به آنان که از تو مي‌پذيرند و گفتار ما موجب آرامش آنها مي‌باشد، ابلاغ نما. با اينکه بر اساس فرمان خداوند بزرگ و صلاح واقعي ما و شيعيانمان، تا زماني که حکومت در اختيار ستمگران است، در نقطه‌اي دور و پنهان از ديده‌ها به سر مي‌بريم؛ ولي از تمام حوادث و ماجراهايي که بر شما مي‌گذرد، کاملاً مطّلع هستيم و هيچ چيزي از اخبار شما بر ما پوشيده نيست. از خطاها و گناهاني که بندگان صالح خداوند از آنها دوري مي‌کردند، ولي اکثر شما مرتکب شديد، باخبريم.
از عهدشکني‌ها و پشت سر گذاشتن عهد و پيمان‌ها با اطّلاعيم (که همين عوامل موجب بدبختي و دوري شما از حريم ولايت شده است). گويي اينها از لغزش‌هاي خود خبر ندارند. با همة گناهان، ما هرگز امور شما را مهمل نگذاشته، شما را فراموش نمي‌کنيم و اگر عنايات و توجّهات ما نبود، مصائب و حوادث زندگي، شما را در بر مي‌گرفت و دشمنان، شما را از بين مي‌بردند.
پس از خداوند بترسيد و تقوا پيشه کنيد و به خاندان رسالت مدد رسانيد!
در برابر فتنه‌هايي که پيش مي‌آيد و البتّه عدّه‌اي در اين آزمايش و برخورد با فتنه‌ها هلاک مي‌شوند، مقاومت کنيد و البتّه همة اينها از نشانه‌هاي حرکت و قيام ماست. اوامر و نواهي ما را متروک نگذاريد و بدانيد که به رغم کراهت و ناخشنودي کفّار و مشرکان، خداوند نور خود را تمام خواهد کرد!
تقيّه را از دست ندهيد... من وليّ خدا هستم، سعادت پويندگان راه حق را تضمين مي‌کنم... پس سعي کنيد اعمالتان طوري باشد که شما را به ما نزديک سازد و از گناهاني که موجب نارضايتي ما را فراهم نمايد، بترسيد و دوري کنيد.
امر قيام ما با اجازة خداوند به طور ناگهاني انجام خواهد شد و ديگر در آن هنگام، توبه فايده‌اي ندارد و سودي نبخشد.
عدم التزام به دستورات ما، موجب مي‌شود که بدون توبه از دنيا بروند و ديگر ندامت و پشيماني نفعي نخواهد داشت.
اي شيخ مفيد! خداوند شما را با الهامات غيبي خود ارشاد و توفيقات خويش را در ساية رحمت بي‌پايانش نصيب ما فرمايد!»

نامة دوم براي شيخ: درود بر تو اي دوست پر اخلاص!

«امّا بعد؛ درود بر تو اي دوست پر اخلاص در دين خدا! اي آنكه در عشق و ايمان به خاندان وحي و رسالت به اوج آگاهي و يقين پر كشيده‌اي! من نجات آن كسي را تضمين مي‌كنم كه در آن فتنه براي خود، موقعيت و جايگاهي نجويد و در انتقاد و عيب‌جويي از آن، به راهي خداپسندانه گام سپارد.
ما در نامة خويش به سوي تو، آفريدگار بي‌همتايي را كه جز او خدايي نيست، سپاس گفته و از بارگاه او بر سرور و سالار و پيام‌آورمان محمّد(صلّ الله عليه و آله) و خاندان گران‌قدر و پاك او درود و رحمت جاودانه مي‌طلبيم.
و به تو كه خداوند براي ياري حق توفيقت ارزاني داشته، پاداشت را به سبب سخنان جاودانه‌اي كه با صداقت از جانب ما مي‌گويي، كامل و افزون سازد!
اعلام مي‌داريم كه به ما (از جانب آفريدگار هستي) اجازه داده شده است كه تو را به افتخار دريافت نامه و پيام كتبي مفتخر ساخته و تو را مسئول سازيم كه آنچه را به تو مي‌نگاريم، همه را به دوستان راستين ما كه در قلمرو پيام رسانيت هستند، برساني؛ به آن دوستان و شيفتگاني كه خداوند به بركت فرمانبرداري از حق، گرامي‌شان بدارد و در پرتو حراست و عنايت خود به آنان، كارهايشان را كفايت و مشكلاتشان را مرتفع سازد.
از اين‌رو به آنچه يادآوري كرديم، آگاه باش كه خداوند با ياري‌اش تو را در برابر دشمنانش كه از مرزهاي دين او بيرون رفته‌اند، تأييد فرمايد و نيز در كار بزرگ رسانيدن آنچه كه به خواست خداوند بر تو يادآوري و ترسيم خواهيم نمود، به كساني كه بدان‌ها اطمينان و اعتماد داري، عمل نما!
گرچه ما اينك آنچه خداوند (بر اساس حكمت خويش) براي ما و پيروان با ايمانمان، صلاح انديشيده است، تا هنگامي كه حكومت دنيا در دست فاسقان و استبدادگران است، در مكاني دور از قلمرو بيدادگران سكونت گزيده‌ايم؛ امّا بر اوضاع و اخبار شما و جامعة شما به خوبي آگاهيم.
چيزي از رخدادهاي زندگي شما بر ما پوشيده نمي‌ماند و شرايط غم‌بار و دردناكي كه شما بدان گرفتار آمده‌ايد، آن‌گونه كه هست، براي ما شناخته شده است؛ از آن زماني كه بسياري از شما به راه و رسم ناپسندي كه پيشينيان شايسته‌كردارتان از آن دوري مي‌گزيدند، روي آورده و پيمان فطرت را به گونه‌اي پشت سر انداختيد كه گويي هرگز بدان آگاه نيستيد...
شما بايد با همة وجود و امكانات به كارهايي بپردازيد كه شما را به دوستي ما نزديك مي‌سازد و از كارهايي كه ناخوشايند و موجب خشم و نارضايتي ما مي‌گردد، به شدّت دوري جوييد؛ چرا كه فرمان مرگ به طور ناگهاني فرا مي‌رسد، در شراريق كه‌ بازگشت و توبه سودي نبخشيده و پشيماني از گناه و زشتكاري، شخص را از كيفر عادلانة ما رهايي نخواهد داد وآنگاه (به كيفر گناهان) به اين شرايط غم‌بار و خفّت‌انگيز گرفتار گشتيد.
ما از سرپرستي و رسيدگي به امور شما كوتاهي نورزيده و ياد شما را از صفحة خاطر خويش نزدوده‌ايم كه اگر جز اين بود، موج سختي‌ها بر شما فرود مي‌آمد و دشمنان بدخواه و كينه‌توز، شما را ريشه‌كن مي‌ساختند.
پس پرواي خداوند را پيشه سازيد و از (اهداف بلند آسماني) ما پشتيباني كنيد تا شما را از فتنه‌اي كه به سويتان روي آورده است و شما اينك در لبة پرتگاه آن قرار گرفته‌ايد، نجات بخشيم. از نگون‌بختي و فتنه‌اي كه هر كس مرگش فرا رسيده باشد، در آن نابود مي‌گردد و آن كس كه به آرزوي خويش رسيده باشد، از آن دور مي‌ماند و آن فتنه، نشانه‌اي از نشانه‌هاي نزديك شدن جنبش ماست و پخش نمودن خبر آن به دستور ما، به وسيلة شماست.
خداوند نور خود را گرچه شرك‌گرايان را خوش نيايد، كامل خواهد گردانيد.
از برافروختن و شعله‌ور ساختن آتش پر شرارة جاهليت كه گروه‌هاي اموي‌مسلك، آن را برافروخته و گروه هدايت‌يافتگان را به وسيلة آن مي‌ترسانند، به سپر دفاعي تقيّه پناه برده و بدان چنگ زنيد! من نجات آن كسي را تضمين مي‌كنم كه در آن فتنه براي خود، موقعيت و جايگاهي نجويد و در انتقاد و عيب‌جويي از آن، به راهي خداپسندانه گام سپارد.
از رويدادي كه به هنگامه فرارسيدن جمادي الاوّل امسال روي خواهد داد، عبرت آموزيد و از خواب گراني كه شما را ربوده است، براي رخداد سهمگين آن بيدار شويد. به زودي نشانه‌اي روشن از آسمان و نشانه‌اي روشن از زمين پديدار خواهد گشت.
در شرق عالم رويدادهاي اندوه‌بار و دلهره‌آور رخ خواهد گشود و آنگاه گروه‌هايي كه از اسلام بيرون رفته‌اند، بر عراق سلطه خواهند يافت. بر اثر سياست ناهنجار آنان، مردم دچار تنگي معيشت و روزي مي‌شوند و پس از مدّتي، بر اثر نابودي استبدادگري بدكار، رنج‌ها و دردها برطرف خواهد شد و آنگاه پرواپيشگان درست‌انديش و شايسته‌كردار، از نابودي او شادمان خواهند شد.
ما ناظر نيايش (عارفانه و راز و نياز پر شور و پر اخلاص) تو با خدا بوديم و از خداي جهان‌آفرين، برآورده شدن آن (خواسته‌ات) را خواستيم.
مردمي كه از نقاط مختلف كرة زمين به زيارت خانة خدا مي‌روند، هر چه بخواهند، در دسترس آنان قرار خواهند گرفت و ما در آسان ساختن سفر حجّ آنان مطابق دلخواهشان نقش و موقعيت ويژه‌اي خواهيم داشت كه در پرتو نظم و تدبير و انسجام، آشكار مي‌گردد... خداوند راه رشد و رستگاري را به شماها الهام بخشد و وسايل پيروزي به مهر و لطف خويش، برايتان فراهم آورد.
هان اي برادر پر مهر و پر اخلاق و با صفاي در محبّت! و اي يار و ياور با وفاي ما!
اين نامة ما به سوي توست. خداوند به چشم بيدارش كه هرگز آن را خواب نمي‌گيرد، تو را حفظ كند! اين نامه را نگه دار و آنچه را برايت نگاشته‌ايم، به كسي نشان مده و هيچكس را از محتواي آن آگاه مساز و آنچه را در اين نامه است، تنها به افراد مورد اعتماد خويش باز گو و به خواست خداوند، پيروان ما را به عملكرد بر طبق محتواي آن، سفارش كن و درود خدا بر محمّد و خاندان پاك و پاكيزه‌اش باد!»

نامة سوم براي شيخ: درود خدا بر تو اي ياري‌رسان حق!

«درود خدا بر تو اي ياري‌رسان حق و آنکه با گفتار راستين و شايسته، مردم را به سوي حق فرا مي‌خواني!
در جريان باش كه به سبب كارهاي سازنده و شايسته‌ات، نزد ما مقرّب هستي و خداوند به مهر و لطف خود، تو را به انجام و تدبير اين كارهاي شايسته توفيق ارزاني داشته است.
ما در نامة خويش به سوي تو، خداي جهان‌آفرين را كه خدايي جز او نيست (و) خداي ما و خداي نياكان (گران‌قدر) ماست، سپاس مي‌گزاريم و از بارگاه با عظمتش بر سرور و سالارمان محمّد(صلّ الله عليه و آله)، آخرين پيام‌آور خدا و خاندان پاك و مطهّرش، درودي جاودانه مي‌طلبيم.
و بعد؛ دوست راه يافته به حقيقت! خداوند بدان وسيله‌اي كه به سبب دوستان ويژة خود به تو ارزاني داشته است، وجودت را حفظ و تو را از نيرنگ دشمنانش حراست فرمايد!
ما ناظر نيايش (عارفانه و راز و نياز پر شور و پر اخلاص) تو با خدا بوديم و از خداي جهان‌آفرين، برآورده شدن آن (خواسته‌ات) را خواستيم.
ما اينك در قرارگاه خويش، در مكاني ناشناخته بر فراز قلّه‌اي سر به آسمان كشيده، اقامت گزيده‌ايم كه به تازگي به سبب عناصري بيدادپيشه و بي‌ايمان، به ناگزير از منطقه‌اي پر دار و درخت بدين‌جا آمده‌ايم و به زودي از اينجا نيز به دشتي گسترده كه چندان از آبادي به دور نيست، فرود خواهيم آمد و از وضعيت و شرايط آيندة خويش تو را آگاه خواهيم ساخت تا بدان وسيله در جريان باشي. به سبب كارهاي سازنده و شايسته‌ات نزد ما مقرّب هستي و خداوند به مهر و لطف خود، تو را به انجام و تدبير اين كارهاي شايسته توفيق ارزاني داشته است.
از اين‌رو تو - كه خداي جهان‌آفرين با چشم عنايتش كه هرگز آن را خواب نمي‌گيرد، وجودت را حفظ كند - در برابر فتنه‌اي كه جان آنان را كه آن را در دل‌هايشان كشته‌اند، به نابودي خواهد افكند، بايد بايستي و باطل‌گرايان بدانديش را بترساني! چرا كه از سركوبي آنان، ايمان‌آوردگان، شادمان و جنايتكاران، اندوه‌زده خواهند شد.
و نشانة حركت و جنبش ما از اين خانه‌نشيني و كناره‌گيري، رخداد مهمّي است كه در سرزمين وحي و رسالت، مكّة معظّمه، از سوي پليدان نفاق‌پيشه و نكوهيده رخ خواهد داد؛ از جانب عنصري سفّاك كه ريختن خون‌هاي محترم را حلال شمرده و به نيرنگ خويش، آهنگ جان ايمان‌آوردگان خواهد كرد، امّا به هدف ستم‌بار و تجاوزكارانة خويش دست نخواهد يافت؛ چرا كه ما پشت سر توحيدگرايان شايسته‌كردار، به وسيلة نيايش و راز و نيازي كه از فرمانرواي آسمان و زمين پوشيده نمي‌ماند، آنان را حفاظت و نگهداري خواهيم كرد.
بنابراين قلب‌هاي دوستان ما به دعاي ما به بارگاه خدا، آرامش و اطمينان يابد و آسوده‌خاطر باشند كه خداوند آنان را بسنده است و گرچه درگيري‌هاي هراس‌انگيزي، آنان را به دلهره مي‌افكند، امّا از گزند آن عنصر تبهكار در امان خواهند بود و سرانجام، كار با دست توانا و ساخت تدبير نيكوي خدا - تا هنگامي كه پيروان ما از گناهان دوري گزينند - شايسته و نيكو خواهد بود.
هان اي دوست پر اخلاص كه همواره در راه ما، بر ضدّ بيدادگران در سنگر جهاد و پيكاري! خداوند همان‌سان كه دوستان شايسته‌كردار پيشين ما را تأييد فرمود، تو را نيز تأييد نمايد! ما به تو اطمينان مي‌دهيم كه هر كس از برادران ديني‌ات، پرواي پروردگارش را پيشه سازد و آنچه را به گردن دارد، به صاحبان حق برساند، در فتنة نابودكننده و گرفتاري‌هاي تيره و تار و گمراه‌کننده، در امان خواهد بود و هر آن كس كه در دادن نعمت‌هايي كه خداوند به او ارزاني داشته، به كساني كه دستور رسيدگي به آنان را داده، بخل ورزد، چنين كسي در اين جهان و سراي ديگر، بازنده و زيانكار خواهد بود.
دوست واقعي! اگر پيروان ما - كه خدا آنان را در فرمانبرداري خويش توفيق ارزاني بدارد - به راستي در راه وفاي به عهد و پيماني كه بر دوش دارند، هم‌دل و يك‌صدا بودند، هرگز خجستگي ديدار ما از آنان به تأخير نمي‌افتاد و سعادت ديدار ما (سلب نمي‌شد.) و ديداري بر اساس عرفان و اخلاص، از آنان نسبت به ما، زودتر روزي آنان مي‌گشت.
از اين‌رو (بايد بدانند) جز برخي رفتار ناشايستة آنان كه ناخوشايند ماست و آن عملكرد را زيبندة اينان نمي‌دانيم، عامل ديگري ما را از آنان دور نمي‌دارد.
خداوند ما را در ياري بسنده و نيك، كارساز است و درود او بر سالار و هشداردهندة ما، محمّد(صلّ الله عليه و آله) و خاندان پاكش باد!»

امّا جايگاه ويژة شيخ مفيد نزد حضرت صاحب الزّمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)، جايي بيشتر از همه مشخّص مي‌گردد که حضرتشان در توقيعي در رثاي اين عالم فرزانه ابياتي سرودند:

لا صوت الناعي بفقدک

انّه يوم علي آل الرسول عظيم

ان کنت قد غيبت في جدث الثري

فالعدل التّوحيد فيک مقيم

والقائم المهدي يفرح لکما

تليت عليک من الدّروس علوم؛

اي کاش خبردهندة مرگ، خبر فقدان تو را نياورد

که مردن تو روزي است که براي آل محمّد(عليهم السّلام) مصيبت بزرگي است

اگرچه تو در ميان خاک قبر پنهان شدي

علوم و دانش خداپرستي در تو اقامت گزيده است

قائم المهدي خوشحال مي‌شد

هرگاه تو انواع علوم را تدريس مي‌کردي.

حکايت فتواي اشتباه شيخ مفيد

شیخ مفید صاحب فضايل اخلاقي و ملكات نفساني عالي بود و در ساية همين صفات مورد توجّه و عنايت امام زمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) قرار گرفت. بدين سان كه وقتي شيخ، فتواي اشتباهي را سهواً صادر كرد، حضرت(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) با پيغامي آن را اصلاح فرمودند و آنگاه كه شيخ مفيد از اين خطا مطّلع شد، درِ خانه را به روي مراجعان بست و از فتوا دادن منصرف شد.

حضرت وليّ عصر(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) طيّ توقيعي خطاب به شيخ مفيد فرمودند: «بر شماست كه فتوا بدهيد و بر ماست كه شما را حمايت كرده و نگذاريم در خطا واقع شويد.»

دربارة انتساب اين مطلب به شيخ مفيد در قرن اخير پژوهش‌هايي صورت گرفته است. داستان مزبور و توقيع گزارش شده در آن در منابع کهن، اعمّ از کتاب‌هاي حديثي، تاريخي و تراجم و سرگذشت‌ها ذکر نشده است. قديمي‌ترين منبعي که در دست است و به نقل اين داستان پرداخته، کتاب قصص العلماء از تنکابنی متوّفاي 1304ه‍ .ق. است. بدين ترتيب نخستين گزارش از اين ماجرا به حدود يکصد و سي سال قبل بازمي‌گردد. از سوي ديگر در ردّ انتساب اين گزارش به شيخ مفيد، در جوامع حديثي شيعه به رواياتي بر مي‌خوريم که دربارة زن بارداري که از دنيا رفته و فرزندش در شکم وي مانده، سؤال شده است. براي نمونه در کتاب الکافی دو باب با عناوين باب المرأة تموت و في بطنها ولد يتحرک و باب المرأة تموت و في بطنها صبي يتحرک آمده و در آنها احاديثي دربارة اين مسئله گزارش شده است. همچنين شیخ صدوق نيز در من لا يحضره الفقيه در اين‌باره احاديثي را جمع‌آوري کرده است.

از جهت فتاوا هيچ فقيهي اعمّ از قوي، متوسطّ و ضعيف يافت نشده که همچون فتواي منسوب به شيخ مفيد را صادر کرده باشد و شهرت فتوايي، بلکه اجماع، بر خلاف آن است و تمامي فقها در اين مسئله به لزوم شکافتن شکم زن و بيرون آوردن بچّه فتوا داده‌اند.

با اين مقدّمه آيا مي‌توان پذيرفت که شيخ مفيد، فقيه تراز اوّل در روزگار خود اين روايات را نديده باشد و حکمي بر خلاف تمامي علماي پيش از خود صادر کند؟ در حالي که خود او در کتاب المقنعه بر اساس اين روايت فتوا داده است.

تذکّر اين نکته ضروري مي‌نمايد که اگر اين داستان در منبع معتبري گزارش شده بود و قرائني بر اعتماد به آن وجود داشت، مي‌شد آن را اين‌گونه توجيه کرد که شيخ مفيد، معصوم از خطا نبوده و خداوند متعال گاه افراد را در اوج علم، عقل و درايت لحظه‌اي به خود وا نمي‌نهد تا متذکّر شوند. بيان اين نکته نيز ضروري مي‌نمايد که پر واضح است امام زمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)، مؤمنان و پيروان خود را در عصر غيبت رها ننموده و همواره بر احوال آنان نظارت دارند و در مواقع ضروري وارد شده و مؤمنان را از گرفتاري‌ها مي‌رهانند و اين موضوع در روايات مشهوري در کتب معتبر ذکر شده و قابل اثبات است.

مناظرات با علماي عامّه

شهر بغداد که از مراکز مهمّ علمي آن عصر به شمار مي‌رفت، در آن زمان، مملوّ از فقها و متکلّمان مذاهب مختلف بود. پيروان مذاهب اهل سنت که از نظر علم کلام، آنها را معتزله و اشاعره مي‌گفتند، در مجامع عمومي و گاهي در حضور خليفه مجلس‌ها گرفته و هر کس براي اثبات مرام خود، حجّت‌ها مي‌آورد و دليل‌ها اقامه مي‌کرد. شیعه که تا آن روز به آن محافل راه نداشتند، با وجود شیخ مفید در بغداد، در مجامع آنها شرکت مي‌نمودند و شيخ مفيد با نيروي علم، بيان و منطق محکم خود در تمام موارد، بر همگان غلبه مي‌يافت.

از خطیب بغدادی که هم‌عصر شيخ مفيد بوده، نقل شده که گفته است:

«او اگر مي‌خواست، مي‌توانست ثابت کند که ستون چوبي از طلاست!»

علی بن عیسی رمانی و باقلانی، قاضي القضاة بغداد، فاضل کتبي و ابوعمرو شطوي و ابوحامد اسفرائنی شافعي، قاضی عبدالجبار معتزلی و غيرهم از دانشمندان بزرگي بودند که اغلب اوقات مفيد با آنها در بحث امامت و اصول عقائد به گفت‌و‌گو مي‌پرداخت و آنها را ملزم و محکوم مي‌ساخت.

دربارة لقب شيخ مفيد

ظاهراً لقب مفيد را امام زمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) طيّ يک توقيع به ايشان دادند. ابن شهر آشوب نيز بر اين موضوع صحه گذاشته است.

نقل ديگري هم دربارة ملقّب شدن او به مفيد گفته‌اند: در مناظره‌اي که با علی بن عیسی رمانی، دانشمند معتزلي داشت، توانست استدلالات طرف مقابل را باطل کند؛ پس از آن رُماني او را مفيد خواند. دربارة انتساب لقب مفيد توسّط قاضی عبدالجبار معتزلی و رماني به ايشان آمده است:

«مفيد در اصل، از عکبرا است. او در ايّام کودکي همراه پدرش به بغداد آمد و نزد ابوعبدالله، معروف به جعل به تحصيل پرداخت. سپس به مجلس ابوياسر که در دروازة خراسان تدريس مي‌کرد، حضور يافت. چون ابوياسر از عهدة بحث و پرسش‌هاي او درمانده شد، او را به علي بن عيسي رمّاني که از بزرگان علماي کلام بود، ارجاع داد و گفت: چرا به نزد او نمي‌روي تا از او استفاده کني؟ مفيد گفت: او را نمي‌شناسم و کسي ندارم مرا به او معرّفي کند.
ابوياسر يکي از شاگردان خود را همراه او کرد و نزد رمّاني فرستاد. چون مجلس رمّاني از فضلا و دانشمندان پر بود، مفيد در صف آخر نشست و به تدريج که مجلس خلوت شد، نزديک‌تر رفت. در آن اثناء، مردي از اهل بصره آمد و از رمّاني پرسيد: چه مي‌فرماييد دربارة حديث غدير (که به عقيدة شيعه پيغمبر اکرم(صلّ الله عليه و آله)، امير مؤمنان(عليه السّلام) را جانشين بلافصل خود گردانيد) و داستان غار (که به اعتقاد اهل سنّت دليل بر خلافت ابوبکر است)؟
رمّاني گفت: داستان غار، درايت (يعني امري مسلّم و معقول) است و حديث غدير، روايت و منقول مي‌باشد و آنچه از درايت و امر مسلّم استفاده مي‌شود، از روايت مستفاد نمي‌گردد.
مرد بصري سکوت کرد و برخاست و از مجلس بيرون رفت. در اين موقع، مفيد خود را به رمّاني نزديک گردانيد و گفت: سؤال دارم. رمّاني گفت: بگو! شيخ مفيد گفت: چه مي‌فرماييد دربارة کسي که بر امام عادل خروج کند و با وي جنگ نمايد؟ رمّاني گفت: او کافر است. بعد گفت: نه، فاسق است. شيخ مفيد پرسيد: راجع به امامت اميرالمؤمنين علي بن ابي‌طالب(عليه السّلام) چه مي‌گوييد؟ رمّاني گفت: او امام است. مفيد گفت: «دربارة طلحه و زبير (دو آتش‌افروز جنگ جمل بر ضدّ اميرالمؤمنين(عليه السّلام)) چه مي‌فرماييد؟ رمّاني گفت: آنها از اين عمل توبه کردند. شيخ مفيد گفت: جناب استاد! داستان جنگ جمل درايت و امر مسلّمي است و توبه کردن طلحه و زبير روايت!! رمّاني که متوجّه موضوع شد، گفت: مگر موقعي که آن مرد بصري از من سؤال کرد، تو حاضر بودي؟ شيخ مفيد گفت: آري. رمّاني گفت: اين سخن به جاي آنچه من گفتم. اشکال تو وارد است. آنگاه پرسيد: تو کيستي و نزد کداميک از علماي اين شهر درس مي‌خواني؟ مفيد گفت: نزد شيخ ابوعبدالله جعل. رمّاني گفت: بنشين تا من مراجعت کنم.
سپس برخاست و به درون خانه رفت و پس از لحظه‌اي برگشت و نامه‌اي سربسته به وي داد و گفت: اين را به استاد خود بده. مفيد نامه را آورد و به استادش تسليم کرد. استاد نامه را گشود و شروع به قرائت آن کرد و طيّ مطالعة آن به خنده افتاد. پس از قرائت نامه گفت: رمّاني ماجرايي را که ميان تو و او در مجلس وي روي داده، نوشته و سفارش تو را نموده و تو را ملقّب به مفيد کرده است.»

ممکن است چنين بوده و شيخ بزرگوار به اين لقب شهرت داشته و رمّاني و قاضي عبدالجبّار اين لقب را براي او تأييد کرده‌اند.

جايگاه و مقام علمي

اهمّيت جايگاه شیخ مفید در اين است که او نخستين شيعه‌اي است که پس از غیبت کبری، سنگري علمي و متکلّمي مجاهد به حساب مي‌آيد و هيچيک از بزرگان شیعه از سال 260ه‍ .ق.، يعني آغاز غيبت تا دورة او بدان اهمّيت و جايگاهي که شيخ مفيد رسيد، نرسيدند. شيعيان تا اوايل قرن چهارم هجري قمري به واسطة دسترسي به امام معصوم يا نايبان ايشان که در حلّ مشکلات فقهي بهترين مرجع به حساب مي‌آمدند، آن‌چنان که بايد و شايد کمر همّت براي به وجود آوردن آثار منقّح فقهي و علم کلام به ميان نبستند. عمدة آثار شيعه و امّهات کتب فقهي شيعه از سال 320ه‍ .ق. و با قطع دسترسي به خاندان وحي به وجود آمد و تا زمان شيخ مفيد، کمتر سابقه داشت که از عالمي بالغ بر دويست اثر ارزنده باقي مانده باشد.

شيخ مفيد که استاد شیخ طوسی است، نخستين شخصيت علمي در شيعه است که علم کلام را تنظيم و تبويب نمود و آن را به عظمت و اعتبار خود رسانيد.

شيخ مفيد در عصر خويش، از بزرگان فقه و كلام شيعه بود. پس از كلام، موضوع بسياري از كتاب‌هاي او را فقه تشكيل مي‌دهد. در ميان كتاب‌ها و رساله‌هاي فقهي او، كتاب المقنعه كه شامل يك دورة كامل فقه جعفري است، به روشني چهرة فقهي اين عالم بزرگ شيعه را نمايان مي‌كند. اگرچه اين كتاب تمامي فروع ممكن را در بر ندارد، امّا در مجموع، يك دورة فقه روايي به شمار مي‌آيد كه در آن زمان، به بسياري از مسائل شرعي شيعه پاسخ مي‌داد.

هرچند علم کلام پيش از مفيد نيز در ميان شيعيان سابقه داشته است، ولي در اثر محدوديتي که در کار شيعيان از نظر سياسي بود، اين موضوع از مرحلة تأليف و تدوين کتاب تجاوز نمي‌کرد. پيش از مفيد، شیخ صدوق که رئيس شيعيان بود، سبک ساده‌اي را در تصنيف و تأليف به وجود آورده بود و آن را به صورت املا به صورت ساده به مستمعان القاء مي‌نمود. مفيد نيز در پيگيري مکتب استاد کوشيد و با استفاده از مباني علم کلام و اصول فقه، راه بحث و استدلال را به روي شيعيان باز کرد و تلاش‌هايي را که متقدّمان، مانند ابن جنید اسکافی و قبل از او ابن ابی‌عقیل عمان، فقيه معروف شيعه و عیاشی انجام داده بودند، به صورت دلپذيري درآورد. به گفتة نجاشی ايشان کتاب کوچکي در اصول فقه تصنيف کرد که مشتمل بر تمام مباحث آن بود.

بايد يادآوري كرد كه خطوط كلّي و اساسي فقه سياسي در منابع غني ما وجود دارد و فقهاي بزرگ شيعه در كنار ديگر احكام اسلام، به تحقيق و بررسي در اين زمينه نيز پرداخته‌اند؛ امّا به دليل آنكه براي فقهاي شيعه در زمان غيبت كبرا، زمينة اجراي احكام حكومتي اسلام وجود نداشت و پيوسته حاكميت در اختيار حاكمان جور قرار داشت، از اين‌رو در ابواب گوناگون فقه، انديشة سياسي شيعه به صورتي گذرا و مجمل و بعضاً قدري مفصّل مطرح شده است. بيشتر اين مباحث به موضوعاتي همچون شرح وظايف حاكم اسلام و فقها و به تعبير شيخ مفيد، سلطان اسلام در حوزه‌هاي 1. تبيين و اجراي احكام فقهي و 2. تبيين و اجراي احكام حكومتي مربوط است:

شيخ مفيد روشي متفاوت با دورة پيش از خود در فقه شيعه پايه‌گذاري کرد. به گفتة جعفر سبحانی و ابوالقاسم گرجی، پيش از شيخ مفيد دو روش فقهي رواج داشت: روش نخست که به صورت افراطي بر روايات مبتني بود و در آن در خصوص سند و متن روايات دقّت کافي صورت نمي‌گرفت؛ روش دوم به روايات توجّه لازم را نداشت و بيش از حد بر قواعد عقلي تأکيد مي‌کرد؛ هرچند مانند قياس با نصوص ديني در تعارض باشند.

شيخ مفيد راه ميانه را برگزيد و روش فقهي جديدي بنا کرد که در آن، ابتدا به کمک عقل، اصول و قواعدي براي استنباط احکام تدوين مي‌شد. سپس به وسيلة اين اصول، استنباط احکام از متون ديني انجام مي‌گرفت. بدين جهت وي را تدوين‌کنندة دانش اصول فقه دانسته‌اند.

پس از شيخ مفيد، شاگردانش سید مرتضی در کتاب الذریعة الی اصول الشریعة و شیخ طوسی در کتاب العدة فی اصول الفقه، اين راه را ادامه دادند. شيخ مفيد در مقام مرجعيت و زعامت و با توجّه به نيازهاي شيعه در عصر خويش، به تأليف كتاب‌هاي متعدّدي در زمينه‌هاي گوناگون پرداخت تا پاسخگوي مسائل اعتقادي، فقهي و سياسي شيعيان باشند. وي در زمينه‌هاي حديث، فقه، كلام، اصول فقه و تاريخ، آثار ارزشمندي بر جاي گذاشت.

ايشان در فقه و اصول، كلام و حديث، تاريخ، تفسير، شعر و ادب صاحب نظر بود.

جايگاه علمي شيخ نزد ديگران

ايشان با آن رفعت علمي و منزلت اخلاقي، سكّان‌دار تعليم و تهذيب در سراسر بلاد اسلامي بود و رياست اماميه در عصرش به او منتهي شده و به قول جناب نجاشی (كه خود از شاگردان زبدة شيخ بود)، فقه و اصول و كلام و شيخ مفيد، مشهورتر از آن است كه توصيف شود.

محمدهاشم خراسانی، شيخ مفيد را مجدّد دين در رأس سدة چهارم هجري قمري مي‌خواند.

شیخ طوسی در كتاب الفهرست (طوسی) خود از استاد عالي‌قدرش شيخ مفيد اين‌گونه نام مي‌برد:

«محمّد بن محمّد بن ابوعبدالله مفيد، معروف به ابن معلّم، از متكلّمان طايفة اماميه است. در زمان او رياست علمي و ديني شيعه به وي منتهي گشت. او دانشمندي حاضرجواب و در علم فقه و كلام، بر هر كس مقدّم بود. نزديك به دويست جلد كتاب بزرگ و كوچك داشت و فهرست كتاب‌هايش مشهور است.»

ابن شهر آشوب دربارة وي مي‌نويسد:

«شيخ مفيد ابوعبدالله محمّد بن محمّد بن نعمان، از شاگردان ابن قولويه بود و حضرت وليّ عصر(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) او را به شيخ مفيد ملّقب فرمود و من دليل آن را در کتاب مناقب آل ابی‌طالب ذکر کرده‌ام. او مؤلّف حدود دويست کتاب بزرگ و کوچک است.»

البتّه سید ابوالقاسم خوئی اين مطالب را بعيد مي‌شمرد و مي‌فرمايد:

«اگر توقيع حضرت به شيخ مفيد ثابت باشد، اين در اواخر عمر ايشان بوده و حال آنکه شيخ مفيد از دوران جواني ملقّب به مفيد بود.»

علامه حلی بهتر و روشن‌تر سخن گفته و مي‌نويسد:

«محمّد بن محمّد بن نعمان، مکنّي به ابوعبدالله و ملّقب به مفيد است. دربارة سبب نام‌گذاري‌اش به مفيد حکايتي است که ما آن را در کتاب بزرگ خود، رجال آورده‌ايم. مفيد معروف به ابي‌معلّم بود و از بزرگترين مشايخ شيعه و رئيس و استاد آنهاست. کلّية دانشمندان ما که بعد از وي آمده‌اند، از دانش او استفاده نموده‌اند. فضل و دانش او در فقه و کلام و حديث، مشهورتر از آن است که به وصف آيد. او موثّق‌ترين و داناترين علماي عصر خود بود. رياست علمي و ديني طايفة شيعة اماميه در زمان او به وي منتهي گشت...»

قاضی نورالله شوشتری در کتاب فارسي خود، مجالس المؤمنین سخن مفصّل خود دربارة شخصيت او را بدين‌گونه آغاز مي‌کند:

«... افادت پناهي که عقل مستفاد از قوّت قدسية او مستفيد و فکر فلک‌پيماي او با ملأ اعلي در گفت و شنيد بود. مجتهدي قدسي‌ضمير و متکلّمي نحرير، شاهبازي تيزآهنگ و بديهه‌پردازي فيروزچنگ، اشاعره از سطوت مناظرة او در کنج اعتدال و حال ارباب اعتزال از دهشت مباحثة او مانند...»

سید محمد مهدی بحرالعلووم با آن مقام شامخ علمي و شخصيت نافذ ديني و تقوا و فضيلتي که داشت، به تفصيل از پيشواي علماي اماميه پرداخته و در آغاز گفتار خود مي‌نويسد:

«محمّد بن محمّد بن نعمان ابوعبدالله مفيد(رحمه الله)، استاد استادان بزرگ و رئيس رؤساي ملّت اسلام، گشايندة درهاي تحقيق با اقامة دليل و برهان، با بيان روشن خويش سرکوبگر فرقه‌هاي گمراه، دانشمندي که تمامي جهات فضل و دانش در وي گرد آمده و رياست علمي و ديني به او منتهي گشته بود. کلّية دانشمندان بر مقام عالي وي در دانش و فضل و فقه و عدالت و وثاقت و جلالت قدرش اتّفاق نظر دارند. او داراي خوبي‌ها و فضائل فراوان، تيزبين، باهوش، حاضرجواب و موثّق‌ترين دانشمند عصر خود در حديث و آشناترين آنها به علم فقه و کلام بود و هر کس بعد از او آمده، از وي استفاده نموده است...»

شيخ مفيد در نظر علماي بزرگ عامّه نيز بسيار بزرگ مي‌نمود. اين معني از سخنان آنان به خوبي پيداست. ابن حجر عسقلانی در لسان المیزان از اين عالم عالي‌قدر، بدين‌گونه ياد مي‌كند:

«دانشمند بزرگ رافضه ابوعبدالله بن معلّم، صاحب تصانيف بديع است كه دويست كتاب مي‌باشد. او به خاطر عضد الدّوله، قدرتي بزرگ داشت. هشتاد هزار رافضي جنازة او را تشييع كردند. او در سال 413ه‍ .ق. وفات يافت.»

وي در ادامه مي‌گويد:

«مفيد بسيار پارسا، فروتن و پاسدار علم بود... پدرش در واسط معلّم بود و مفيد در آنجا متولّد شد. بعضي هم گفته‌اند در عكبرا متولّد شده است. گويند عضد الدّوله براي ملاقات او به خانه‌اش مي‌رفت و هرگاه بيمار مي‌شد، به عيادتش مي‌شتافت. شريف ابويعلي جعفري، داماد شيخ مفيد گفته است: مفيد جز اندكي از شب را نمي‌خوابيد. سپس برمي‌خاست و به نماز مي‌ايستاد يا مطالعه مي‌كرد يا مشغول تلاوت قرآن مي‌گشت.»

ابن ندیم که از معاصران شيخ مفيد بوده و مانند او در بغداد مي‌زيسته، در الفهرست (ابن ندیم) خود نوشته است:

«ابن معلم - ابوعبدالله - رياست متکّلمين شيعه در عصر ما به وي رسيده است. او در علم کلام (عقايد و مذاهب) به روش مذهب شيعه، بر همه کس پيشي دارد. دانشمندي با هوش و با فراست است. از کتاب‌هاي او دريافتم که دانشمندي عالي‌قدر است...»

و در جاي ديگر مي‌نويسد:

«ابن معلّم ابوعبدالله محمّد بن محمّد بن نعمان، رياست وي بر اصحاب خود از شيعة اماميه در فقه و کلام و آثار، در زمان ما به وي منتهي گشته است. ولادت او در سال 338ه‍ .ق. روي داده. از کتاب‌هاي او...»

در فهرست ابن نديم در هر دو مورد چيزي از تأليفات شيخ مفيد ذکر نشده است و به جاي آنها، چند نقطه ديده مي‌شود؛ گويا بوده، ولي حذف شده است.

ابن جوزی دانشمند مشهور که او نيز هم‌عصر شيخ مفيد بوده، در وقايع سال 413ه‍ .ق. مي‌نويسد:

«محمّد بن محمّد بن نعمان ابوعبدالله معروف به ابن معلّم، پيشواي شيعة اماميه و دانشمند آنها بود و کتاب‌هايي بر اساس مذهب آنان تصنيف کرده است. سيّد مرتضي از جمله شاگردان اوست. ابن معلّم مجلس مناظره‌اي در خانه‌اش واقع در درب رياح منعقد ساخته بود که در آن، عموم دانشمندان گرد مي‌آمدند. او در نزد امراي اطراف که متمايل به مذهب وي بودند، مقامي عامي داشت. در ماه رمضان امسال (413ه‍ .ق.) وفات يافت. سيّد مرتضي او را مرثيه گفت... .»

ابن عماد حنبلی يکي ديگر از دانشمندان اهل سنّت دربارة او مي‌گويد:

«او بزرگي از بزرگان اماميه و رئيس بخش فقه و کلام و مباحثه مي‌باشد. او با پيروان هر عقيده به مباحثه و مناظره مي‌پرداخت. موقعيت شايان توجّهي در تشکيلات دولت آل بويه داشت. او صدقه فراوان مي‌داد. بسيار اهل خشوع و تهجّد و اهل نماز و روزه و خوش‌لباس بود. مورد زيارت و ملاقات عضد الدّوله قرار مي‌گرفت. نزديک هفتاد و شش سال عمر کرد و بيش از دويست جلد تأليف دارد. تشييع جنازة او شهرت دارد. در تشييع او بيش از هشتاد هزار نفر از شيعيان شرکت جستند و درگذشت او در ماه رمضان بود. رحمت خدا بر او باد!»

خطیب بغدادی که اندکي پس از وي مي‌زيسته، در تاریخ بغداد (خطیب)، نظر به تعصّب خاصّ خود از وي نام برده و سخناني ناهنجار گفته است که از شخصي چون خطيب بعيد نيست. او نوشته است:

«مفيد کتاب‌هاي بسياري در گمراهي شيعه (!) و دفاع از اعتقاد آنها و نکوهش از صحابه و تابعين و ائمّة دين و مجتهدين نوشته است. او با کتاب‌ها و نظرياتش بسياري را گمراه ساخت (!) تا اينکه خداوند اهل تسنّن را با مرگ وي آسوده گردانيد. گويند عضد الدّوله براي ملاقات او به خانه‌اش مي‌رفت و هرگاه بيمار مي‌شد، به عيادتش مي‌شتافت. شريف ابويعلي جعفري، شوهر دختر شيخ مفيد گفته است: مفيد جز اندکي از شب را نمي‌خوابيد. سپس برمي‌خاست و به نماز مي‌ايستاد يا مطالعه مي‌کرد يا مشغول تلاوت قرآن مي‌گشت.»

سخنان خطيب به روشني مي‌رساند که متعصّبان مخالف، چقدر از شخصيت شيخ مفيد و تأليفات و مکتب وي در رواج مذهب اهل بيت عصمت و طهارت(عليهم السّلام) هراس داشته‌اند؛ چنان‌که از سخنان دانشمندان بعدي عامّه نيز روشن مي‌گردد.

ابن ابی‌طی مي‌گويد:

«وي از مستمندان دستگيري بسيار مي‌کرد. فروتني و خشوع وي زياد و نماز و روزه‌اش فراوان و لباسش زبر بود.»

ديگري گفته است:

«گاه بود که عضد الدّوله شيخ مفيد را زيارت مي‌کرد. مفيد شيخي متوسّط القامه، لاغر اندام و گندم‌گون بود. هفتاد و شش سال زندگي کرد. بيش از دويست کتاب تصنيف کرده است. ماجراي تشييع جنازة او مشهور است؛ زيرا هشتاد هزار نفر از رافضيان و شيعيان، او را تشييع کردند. خدا اهل تسنّن را از شرّ او آسوده گردانيد (!) وفات او در ماه رمضان اتّفاق افتاد.»

ساير دانشمندان عامّه، مانند ابن عماد حنبلی در شذرات الذهب و ابن کثیر شامي در البدایة و النهایة در وقايع سال 413ه‍ .ق. و ديگران دربارة شيخ مفيد، قريب به اين مضامين سخن گفته و به مقتضاي سرشت خود، با نيکي و بدي از وي ياد کرده‌اند.

اساتيد و مشايخ

میرزا حسین نوری در اثر خود، کتاب خاتمة مستدرک الوسائل، پنجاه تن از استادان شيخ مفيد را نام مي‌برد. در مقدّمة چاپ جديد بحار الانوار اين تعداد، به پنجاه و نُه تن رسيده است. ممکن است بيش از اينها هم بوده باشند. نام‌هاي شماري از استادان شيخ که همگي از اعاظم فقها، متکلّمان، محدّثان و رجال نامي بوده‌اند، عبارتست از:

ابن قولويه، شیخ صدوق، ابوعبدالله صفوانی، احمد بن محمد بن ولید قمی، ابوجعفر محمد بن حسین بزوفری، علي بن محمّد رفاء، علي بن ابي‌جيش بلخي، ابوغالب زراری، ابن جنید اسکافی، ابوعلي صولي بصري، ابوحفص عمر بن محمّد (معروف به ابن زيات)، ابوالحسن علي بن مالک نحوي و ابوعبدالله مرزبانی.

شاگردان و راويان

گروه بي‌شماري از دانشمندان کلّية مذاهب، جزو شاگردان وي بوده‌اند؛ ولي متأسّفانه جز پانزده نفر آنها را که در مقدّمة بحار الانوار نام برده‌اند، از بقيّه اطّلاع درستي نيست. پيش از اين از علماي عامّه نقل شد که در مجلس وي، از عموم مذاهب شرکت مي‌نمودند و گروهي از دانشمندان از محضرش برخاستند؛ ولي اينان چه کساني بوده‌اند، به درستي معلوم نيست. نام‌هاي شماري از شاگردان شيخ چنين است:

سید مرتضی، سید رضی، شیخ طوسی، نجاشی، ابوالفتح کراجکی، ابویعلی جعفری، سلار دیلمی و جعفر بن محمد دوريستی.

آثار

1. الجوابات في خروج المهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) (پاسخ پرسشي دربارة دليل بر وجود امام غايب)
2. جوابات الفارقّيين في الغيبة (پاسخ پرسش رسيده از ميّافارقين دربارة حضرت مهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف))
3. الغيبة
4. رسالة في الغيبة
5. مختصر في الغيبة
6. عدّة رسائل
7. الفصول العشرة في الغيبة (ده انتقاد و پاسخ دربارة غيبت امام زمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف))
8. خمس رسائل في اثبات الحجّة (پنج رساله از شيخ مفيد دربارة حضرت بقيّة الله(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف))
9. الرسالة الاولي في الغيبة (دربارة حديث شريف من مات و هو لا يعرف امام زمانه)
10. الرسالة الثّانيه في الغيبة (دربارة حديثي از امام صادق(عليه السّلام) در رابطه با ياران سيصد و سيزده‌گانة حضرت)
11. الرسالة الثالثة في الغيبة (دربارة حديثي از امام صادق(عليه السّلام) در رابطه با ياران سيصد و سيزدهگانة حضرت)
12. الرسالة الرّابعه في الغيبة (دربارة راز غيبت حضرت و بيان تفاوت آن حضرت با ديگر پيشوايان معصوم(عليهم السّلام))
13. غيبت
14. اوائل المقالات
15. الجمل في حرب البصرة
16. الأمالي (فرشتگان اعمال انسان را ثبت مي‌کنند، ولايت شرط قبولي اعمال است، در مورد حبّ و بغض علي(عليه السّلام)، فوايد حضور در محضر امام، دوستي با آل بيت، يکي از اسباب ورود به بهشت، اطاعت از امام، بيماري و پاکي از گناه، وصيت پيامبر(صلّ الله عليه و آله)، علي(عليه السّلام) تقسيم‌کنندة مردم در بهشت و جهنّم، قيامت ابوذر)
17. أحکام أهل الجمل (که نجاشي با اسم الجمل از آن ياد کرده است)
18. احکام النّساء (که چندين باب است و براي مادر شريفة دو سيّد پاک سيّد رضيّ و سيّد مرتضي نوشته شده)
19. اختيار الشّعراء
20. ذکره السروي
21. الارشاد في معرفة حجج الله علي العباد
22. الارکان في دعائم الايمان
23. الاستبصار في ما جمعه الشافعي من الاخبار
24. الاشراف في اهل البيت(عليهم السّلام)
25. اصول الفقه (که شاگرد شيخ مفيد، کراجکي در کتابش کنز الفوائد آن را استفاده و کامل کرده است)
26. الاعلام (دربارة آن احکامي که اماميه بر آن اتّفاق نظر دارند و عامّه بر خلاف آن متّفقند)
27. الافتخار (بيان اقسام معاني کلمة المولي و تبيين ده معني اصلي آن و مراد پيامبر اکرم(صلّ الله عليه و آله) در به‌کارگيري آن کلمه در عبارت من کنت مولاه فعلي مولاه)
28. الافصاح في الامامة (و در نجف به چاپ رسيده است)
29. الاقناع في وجوب الدّعوة
30. الايضاح في الامامة (اين کتاب با ردّ شبهات عامّه دربارة خلافت آغاز شده است و آنگاه ادّلة امامان معصوم(عليهم السّلام) بيان گرديده و در نهايت به ده مسئله پاسخ داده شده است)
31. ايمان ابي‌طالب(عليه السّلام)
32. البيان عن غلط قطرب في القرآن
33. البيان في تأليف القرآن
34. بيان وجوه احکام
35. التواريخ الشرعيّة و هو مسار الشعية في مختصر تواريخ الشّريعة (در ايران در سال 1315ه‍ .ق. به چاپ رسيده است. همچنين در سال 1313ه‍ .ق. همراه با بائية حميري به چاپ رسيده)
36. تفضيل أميرالمؤمنين(عليه السّلام) علي الاصحاب (در نجف چاپ شده است)
37. التمهيد
38. اجمل الفرائض
39. جواب ابن واقد السنّي
40. جواب أبي‌الفتح محمّد بن علي بن عثمان (که همان علّامه کراجکي است)
41. جواب أبي‌الفرج بن اسحاق (دربارة مانع فساد بودن نماز)
42. جواب أبي‌محمّد الحسن بن الحسين النوبند جاني المقيم بمشهد عثمان
43. جواب اهل جرجان (دربارة تحريم فقاع)
44. جواب اهل الرقّة في الاهله و العدد
45. جواب الکرماني (دربارة برتري پيامبر اکرم(صلّ الله عليه و آله) بر ساير انبياء)
46. جواب المافروخي في المسائل
47. جوابات ابن الحمّامي
48. جوابات الخطيب ابن نباتة
49. جوابات أبي‌جعفر القمّي
50. جوابات أبي‌جعفر محمّد بن الحسين اللّيثي
51. جوابات ابي‌الحسن الحضيني
52. جوابات ابي‌الحسن سبط المعافي ابن زکريّا (دربارة مسئلة اعجاز بودن قرآن)
53. جوابات أبي‌الحسن النيسابوري
54. جوابات الامير أبي‌عبدالله
55. جوابات الحاجب أبي‌الّيث الاواني و يعرف بجوابات المسائل العکبريّة
56. جوابات الاحدي و الخمسين مسألة ايضاً سأل عنها الحاجب المذکور
57. جوابات البرقعي في فروع الفقه
58. جوابات ابن عرقل
59. جوابات الشرقيّين في فروع الدّين
60. جوابات علي بن نصر العبدجاني
61. جوابات الفيلسوف في الاتّحاد
62. جوابات مقاتل بن عبدالرحمن عمّا استخرجه من کتب الجاحظ
63. جوابات المسائل الرجاجنيّة
64. جوابات المسائل الحرّانية
65. جوابات المسائل الخوارزمية
66. جوابات المسائل الدينوريّة المازراني
67. جوابات المسائل السرويّة الواردة من الشّريف الفاضل بساريه، في مواضيع شتّي (که در نجف چاپ شده)
68. جوابات المسائل الشيرازيّة
69. أحال اليه في جوابات المسائل السرويّة
70. جوابات المسائل الصاغانيّة (ده مسئله که اهل صاغان، قريه‌اي واقع در مرو پرسيده‌اند)
71. شنع فيها أبوحنيفه علي الشّيعة أوّلها متعلّق بنکاح المتعة و الباقي في النکاح و الطلاق و الظهار و الميراث و الديات (در نجف چاپ شده است)
72. جوابات المسائل الطبريّة (اين کتابي است که نجاشي براي جواب اهل طبرستان از آن بهره‌مند شده است)
73. جوابات المسائل في اللطيف من الکلام و يقال له الطيف من الکلام
74. فيه الکلام علي الجوهر و العرض و الفلک و الخلاء و امثال ذلک من مباحث علم الکلام (يک نسخه از آن موجود است)
75. جوابات المسائل الموصليّات في العدد و الرؤية
76. أحال إليه في جوابات المسائل السرويّة و نسخته شايعة
77. جوابات المسائل النوبندجانيّة الواردة من أبي‌عبدالله محمّد بن عبدالرّحمن الفارسي المقيم بمشهد عثمان بالنوبندجان
78. جوابات المسائل النيشابوريّة أحال إليها في بعض رسائله و هي مسائل فقهيّة في النکاح و الميراث و غيرهما
79. جوابات النصر بن بشير في الصّيام
80. الرّجال (که در کتاب الارشاد ذکر گرديده است)
81. ردّ العدد الشرعيّة
82. الردّ علي ابن الاخشيد في الامامة
83. الردّ علي ابن رشيد في الامامة
84. الردّ علي ابن عون في المخلوق و ابن عون هو ابوالحسين محمّد بن جعفر ابن محمّد بن عون الأسدي الکوفي ساکن الريّ له کتاب الجبر و الاستطاعة
85. الردّ علي ابن کلاب في الصفات و ابن کلاب هو عبدالله بن محمّد ابن کلاب القطّان من رؤساء الحشويّة، له کتاب الصفات
86. الردّ علي أبي‌عبدالله البصري في تفضيل الملائکة علي الانبياء
87. الردّ علي الجبائي في التفسير
88. الردّ علي أصحاب الحلاج
89. الردّ علي ثعلب في آيات القرآن
90. ذکره السروي
91. الردّ علي الجاحظ العثمانيّه
92. الردّ علي الخالدي في الأمامة
93. الردّ علي الزيديّة ذکره (در کتاب ذريعه با اسم مسائل زيديه ذکر شده است)
94. الردّ علي الشعبي
95. الردّ علي الصدوق في عدد شهر رمضان
96. الردّ علي العقيقي في الشوري
97. الردّ علي القتيبي في الحکاية و المحکي و القتيبي (ابن قتيبة مشهور)
98. الردّ علي الکرابيسي في الامامة
99. الردّ علي المعتزلة في الوعيد (اين همان کتابي است که نجاشي آن را مختصر علي المعتزلة في الوعيد خوانده است)
100. الردّ علي من حدّ المهر (نسخه‌اي از اين کتاب در کتابخانة سماوي موجود است)
101. رسالته في الفقه إلي ولده (کتابي ناتمام که ابن شهر آشوب نقل کرده است)
102. الرّسالة إلي الامير أبي‌عبدالله و أبي‌طاهر بن ناصر الدّولة في مجلس جري في الامامة
103. الرّسالة إلي أهل التّقليد
104. الرّسالة العلويّة
105. الرّسالة الغريّة
106. الرّسالة الکافية في الفقه
107. الرّسالة الجنيدي إلي أهل مصر
108. الرّسالة المقنعة في وفاق البغداديين من المعتزلة لما روي عن الائمّة(عليهم السّلام)
109. الزّاهر في المعجزات
110. شرح کتاب الاعلام
111. العمد في الامامة (سيّد بن طاووس در الطّرائف از آن نقل و نام آن را العمدة العويص في الاحکام ذکر کرده است)
112. الفرائض الشرعية في مسئلة المواريث
113. الفضائل (سروي در المعالم از آن ياد کرده است)
114. قضية العقل علي الافعال (سروي اين کتاب را فيضة العقل علي الافعال الکامل في الدّين بيان نموده است)
115. کتاب في أمامة أميرالمؤمنين(عليه السّلام) من القرآن
116. کتاب في قوله أنت منّي بمنزلة هارون من موسي
117. کتاب في قوله تعالي فاسئلوا أهل الذکر
118. کتاب في الخبر المختلق بغير أثر
119. کتاب القول في دلائل القرآن
120. کتاب في القياس
121. کتاب في المتعة
122. کشف الالتباس
123. الکلام في الانسان
124. الکلام في حدوث القرآن
125. الکلام في المعدوم و الردّ علي الجبائي
126. الکلام في وجوه أعجاز القرآن
127. الکلام في أنّ المکان لايخلو من متمکّن
128. لمح البرهان في عدم نقصان شهر رمضان و هو ردّ علي شيخه محمّد بن أحمد بن داود بن علي القمي (دربارة امکان نقص در ماه رمضان)
129. المبين في الامامة (شيخ آن را المنير خوانده است)
130. المجالس المحفوظة في فنون الکلام
131. مختصر في الفرائض
132. مختصر في القياس
133. المختصر في المتعة (شيخ مفيد سه کتاب در اين‌باره نوشته است و اين کتاب، خلاصة آن دو تاي ديگر است)
134. المزار الصغير (نجاشي اين کتاب را ذکر کرده است و رازي در ذريعه اين کتاب را همان مزار معروف شيخ مفيد مي‌داند)
135. المرزوقين عن معاني الاخبار
136. المسئلة الکافية في أبطال توبة الخاطئة
137. المسئلة الموضحة عن أسباب نکاح اميرالمؤمنين(عليه السّلام)
138. مسئلة في المهر و أنّه ما تراضي عليه الزّوجان
139. مسئلة في تحريم ذبايح أهل الکتاب
140. مسئلة في الارادة
141. مسئلة في الاصلح
142. مسئلة في البلوغ
143. مسئلة في ميراث النبي(صلّ الله عليه و آله) (در نجف با عنوان تحقيق نحن معاشر الانبياء(صلّ الله عليه و آله) به چاپ رسيده است)
144. مسئلة في الاجماع
145. مسئلة في العترة
146. مسئلة في رجوع الشّمس
147. مسئلة في المعراج
148. مسئلة في انشقاق القمر و تکلّم الذّراع
149. مسئلة في تخصيص الايّام
150. مسئلة في وجوب الجنّة لمن ينتسب بولادته إلي النّبي
151. مسئلة في معرفة النبي(صلّ الله عليه و آله) بالکتابه
152. مسئلة في معني قوله إنّي مخلّف فيکم الثّقلين
153. مسئلة فيما روته العامّة
154. مسئلة في النّص الجلي
155. مسئلة محمّد بن خضر الفارسي
156. مسئلة في معني قوله أصحابي کالنّجوم
157. مسئلة في القياس مختصر
158. مسئلة الموضحه في تزويج عثمان
159. مسئلة المقنعة في إمامة اميرالمؤمنين(عليه السّلام)
160. المسائل في أقضي الصحابه
161. مسئلة في الوکالة
162. مسائل أهل الخلاف
163. مسئلة الحنبلية
164. مسئلة في نکاح الکتابيّة
165. مسائل النظم
166. مسئلة في المسح علي الرّجلين و لعلة الردّ علي النسفي في مسح الرجلين
167. مسئلة في المواريث
168. مصابيح النور في علامات أوائل الشهور
169. مقابس الانوار في الردّ علي أهل الاخبار
170. المسائل المنثورة (که شامل صد مسئله است و در کتاب الفهرست آمده)
171. المسائل الواردة من خوزستان
172. مسئلة في خبر مارية القبطيّة
173. مسائل في الرجعة
174. مسئلة في سبب استتار الحجّة(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)
175. مسئلة في عذاب القبر
176. مسئلة في قوله: المطلّقات
177. مسئلة فيمن مات و لم يعرف إمام زمانه، هل هو صحيح ثابت أم لا
178. مسئلة الفرق بين الشّيعة و المعتزلة و الفصل بني‌العدليّة منهما و القول في اللطيف من الکلام
179. مناسک الحج
180. مناسک الحج مختصر
181. النصرة في فضل القرآن
182. نقض في الإمامة علي جعفر بن حرب
183. نقض في الخمس عشرة مسئلة علي البلخي
184. النقض علي ابن عبّاد في الإمامة
185. النقض علي أبي‌عبدالله البصري
186. النقض علي الجاحظ في فضيله المعتزله
187. النقض علي الطلحي في الغيبة
188. النقض علي علي بن عيسي الرّماني في الإمامة
189. النقض علي غلام البحراني في الإمامة
190. النقض علي النصيبي في الإمامة
191. النقض علي الواسطي
192. نقض فضيلة المعتزلة
193. نقض کتاب الاصمٌ في الإمامة
194. نقض المروانيّة
195. نهج البيان إلي سبيل الايمان

وفات

سرانجام اين بزرگ‌مرد در شب جمعه، سه شب مانده به آخر رمضان سال 413ه‍ .ق. دار فاني را وداع گفت.

شیخ طوسی كه خود در تشييع جنازة او حضور داشته است، در توصيف روز رحلت استادش مي‌گويد:

«روز وفات او از كثرت دوست و دشمن براي اداي نماز و گريستن بر او، همانند و نظير نداشته است. هشتاد هزار تن از شيعيان او را تشييع كردند و سید مرتضی بر او نماز گزارد و در حرم کاظمین(عليه السّلام)، پايين پاي آن حضرت، نزديك قبر استادش، ابن قولويه مدفون گرديد.»

نجاشی، شاگرد شيخ از زمان فراق استاد چنين مي‌گويد:

«مفيد سه شب مانده به آخر ماه رمضان سال 413ه‍ .ق. وفات يافت و ولادتش روز يازدهم ذيقعدة سال ‌336ه‍ .ق. بود. سید مرتضی در ميدان اشنان بر پيکر او نماز گزارد. ميدان با وجود وسعت فراواني که داشت، از کثرت معيت به تنگ آمده بود. بعد از نماز، جسد مطهّرش را درخانه‌اش به خاک سپردند. چند سال بعد او را به مقابر قريش، کنار حرم کاظمین(عليه السّلام) منتقل ساختند.»

شیخ طوسی ولادت مفيد را سال 338ه‍ .ق. دانسته و نجاشی که رجال خود را بعد از فهرست شيخ تأليف کرده، 336ه‍ .ق. ضبط نموده است. همچنين شيخ وفات استادش را دو شب مانده به آخر ماه رمضان و نجاشي سه شب مانده به آخر ماه مبارک دانسته است؛ ولي سال وفات مفيد سال 413ه‍ .ق. بوده است. به هرحال بر اساس قول شيخ طوسي و ابن ندیم، مفيد هنگام رحلت، هفتاد و پنج سال و به گفتة نجاشي هفتاد و هفت سال داشته است.

شيخ مفيد در پايين پاي امام کاظم(عليه السّلام) و امام جواد(عليه السّلام)، يعني در کاظمین، جنب آرامگاه استادش ابن قولويه آرميده است. گفتني است که فيلسوف نامي اسلام و شيعه، خواجه نصیرالدین طوسی نيز در کنار آنها و پايين پاي آن دو امام همام مدفون مي‌باشد. علايم قبور هر سه بزرگان نيز براي زائران معلوم مي‌باشد.

سید مرتضی بزرگترين شاگرد مفيد و مهیار دیلمی، شاعر برازندة عصر، فوت پيشواي علماي شيعه را مرثيه گفتند و مراثي آنها در ديوان هر دو که چاپ شده، موجود است.

منابع

• الاحتجاج علي اهل اللّجاج، احمد بن علي طبرسي، مشهد، نشر مرتضي، چاپ اوّل، 1403ه‍ .ق.
• «انديشة سياسي شيخ مفيد با تأکيد بر کتاب المقنعه»، محمّدجواد ياوري، معرفت، سال هفدهم، فروردين 1387ه‍ .ش.، شمارة اوّل (شمارة پياپي 124).
• بحار الانوار، محمّدباقر مجلسي، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1403ه‍ .ق.
• تاريخ بغداد، احمد بن علي خطيب بغدادي، تحقيق مصطفي عبدالقادر، بيروت، دار الکتب العلمية، 1407ه‍ .ق.
• تنقيح المقال في علم الرّجال، عبدالله بن محمّد مامقاني، نجف، مطبعة المرتضوية، چاپ اوّل، [بي‌تا].
• تاريخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجي، تهران، سمت، 1385ه‍ .ش.
• خاتمة مستدرک الوسائل، حسين بن محمّدتقي نوري، بيروت، مؤسّسة آل‌البيت(عليه السّلام) لإحياء التراث، چاپ اوّل، 1408ه‍ .ق.
• خلاصة الاقوال، حسن بن يوسف علّامه حلّي، تحقيق جواد قيّومي اصفهاني، قم، نشر الفقاهه، چاپ اوّل، 1417ه‍ .ق.
• الرّجال، حسن بن علي بن داوود حلّي، تحقيق جلال‌ الدّين محدّث ارموي، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اوّل، 1342ه‍ .ش.
• رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، قم، مؤسّسة النشر الاسلامي، چاپ ششم، 1365ه‍ .ش.
• رجال العلاّمة الحلّي، حسن بن يوسف علّامه حلّي، تصحيح محمّدصادق بحرالعلوم، قم، الشريف الرضي، چاپ دوم، 1402ه‍ .ق.
• رياض العلماء و حياض الفضلاء، احمد حسيني اشکوري و ديگران، تهران، خيام، [بي‌تا]
• «شيخ مفيد»، محمّدرضا حيدريان، فرهنگ کوثر، سال 1379ه‍ .ش.، شمارة 46.
• «شيخ مفيد (336-413 قمري)»، محمود مهدوي دامغاني، مطالعات اسلامي، پاييز 1352ه‍ .ش.، شمارة 8.
• فقهاي نامدار شيعه، عبدالرّحيم عقيقي بخشايشي، قم، کتابخانة عمومي حضرت آيت الله مرعشي نجفي، ويراست دوم، چاپ اوّل، 1372ه‍ .ش.
• فوائد الرجاليه، سيد محمّدمهدى بحرالعلوم، تهران، دانشگاه امام صادق(عليه السّلام)، چاپ اوّل، 1363ه‍ .ش.
• فهرست کتب الشيعه و اصولهم و اسماء المصنّفين، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق عبدالعزيز طباطبايي، قم، مکتبة المحقّق طباطبايي، چاپ اوّل, 1420ه‍ .ق.
• الفهرست، محمّد بن اسحاق بن نديم، تحقيق ابراهيم رمضان، بيروت، دار المعرفه، 1417ه‍ .ق.
• «گذري بر حيات شيخ مفيد»، سيّد محمّدجواد شبيري زنجاني، مجموعه مقالات کنگرة شيخ مفيد، دورة 1، ج 92.
• قاموس الرّجال، محمّدتقي شوشتري، قم، جامعه مدرسين حوزه علميه قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1410ه‍ .ق.
• قصص العلماء، محمّد بن سليمان تنکابني، تهران، علمية اسلاميه، [بي‌تا].
• الکافي، محمّد بن يعقوب کليني، تصحيح علي‌اکبر غفاري و محمّد آخوندي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ چهارم، 1407ه‍ .ق.
• الکامل في التاريخ، علي بن محمّد ابن اثير، بيروت، دار صادر، چاپ اوّل، 1385ه‍ .ق.
• لسان الميزان، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، بيروت، مؤسّسة الاعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، 1971م.
• مجالس المؤمنين، نورالله شوشتري، تصحيح احمد عبد منافي، تهران، اسلاميه، 1377ه‍ .ش.
• مجمع الرّجال، عنايت الله قهپاني، قم، اسماعيليان، چاپ دوم، 1364ه‍ .ش.
• مجموعة ورّام (تنبيه الخواطر و نزهة النواظر)، ورّام بن ابي‌فراس، قم، مکتبة فقيه، چاپ اوّل، 1410ه‍ .ق.
• مرآة الجنان و عبرة اليقظان في معرفة ما يعتبر من حوادث الزمان، عفيف الدّين يافعي، بيروت، دار الکتب العلميه، چاپ اوّل، 1417ه‍ .ق.
• معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، نجف اشرف، منشورات المطبعة الحيدرية‌، 1380ه‍ .ق.
• معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، [بي جا]، مؤسّسة الخوئي الإسلامية، چاپ پنجم، [بي‌تا].
• مفاخر islam، علي دواني، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامي، چاپ دوم، 1379ه‍ .ش.
• «مفاخر مکتب اسلام: مفيد»، علي دواني، درس‌هايي از مکتب اسلام، سال اوّل، بهمن 1337ه‍ .ش.، شمارة 3.
• المقنعه، محمّد بن محمّد بن نعمان معروف به شيخ مفيد، قم، کنگرة جهاني هزارة شيخ مفيد، چاپ اوّل، 1413ه‍ .ق.
• منتخب التواريخ، محمّدهاشم خراساني، تصحيح ابوالحسن شعراني، تهران، اسلاميه، 1388ه‍ .ش.
• موسوعة طبقات الفقهاء، جعفر سبحاني، قم، مؤسّسة الامام الصادق(عليه السّلام)، 1418-1424ه‍ .ق.
• «ناگفته‌هايي از حيات شيخ مفيد»، سيّد محمّدجواد شبيري زنجاني، مجموعه مقالات کنگرة شيخ مفيد، دورة 1، ج 92.
• نرم‌افزار کتابخانة مهدويت، مرکز تحقيقات کامپيوتري علوم اسلامي نور.
• «واکاوي فتواي منسوب به شيخ مفيد»، محمود کريميان، حديث حوزه، پاييز و زمستان 1393ه‍ .ش.، شمارة 9.
• وبسايت انديشة قم، برگرفته از مقالة «زندگي‌نامة شيخ مفيد»، تاريخ بازيابي 28/8/1399ه‍ .ش.
• ويکي شيعه، به نشاني fa.wikishia.net
• ويکي فقه، به نشاني fa.wikifeqh.ir
• هفته‌نامة افق حوزه، سال اوّل، آبان 1385ه‍ .ش.، شمارة 125.