محمّد بن حسن بن حمزه

مشخصات فردی

نام کامل

محمّد بن حسن بن حمزه

کنیه

ابویَعلی

شهرت

جعفری، طالبی

زادروز

اواخر قرن چهارم هجری قمری (تخمینی)

مذهب

امامی

فعالیت و جایگاه

جایگاه علمی

جانشین شیخ مفید در تدریس فقه و کلام در بغداد

استادان شاخص

شیخ مفید، سید مرتضی، ظاهراً حسین بن عبیدالله غضائری

شاگردان شاخص

سلیمان بن حسن صهرشتی، ابوطالب بن مهدی سیلقی، محمد بن هبة الله طرابلسی

آثار

آثار شاخص

المسئلة فی مولد صاحب الزمان، النکت فی الامامة، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر

وفات

وفات

۶ رمضان ۴۶۳ق

مدفن

خانه خودش

فقيه و متکلّم امامي، مکنّي به ابويَعلي، مشهور به جعفري و طالب و متوفّاي 463ه‍ .ق. است. وي پس از مرگ شيخ مفيد، جايگزين او در بغداد شد.

محمد بن حسن بن حمزه مشهور به ابویعلی جعفری، فقيه و متکلّم امامیه بغداد بود. به سبب انتساب وي به جعفر بن ابی‌طالب به جعفري و ‌گاه طالبي شهرت يافته است.

از آنجا که ابویعلی جعفری هنگام درگذشت شیخ مفید (413ه‍ .ق.) شايستگي جانشيني او را داشته و با توجّه به تاريخ وفات ابويعلي، مي‌توان تولّد وي را در اواخر قرن چهارم هجري قمري تخمين زد.

به گفتة ابن کثیر يکي از فرزندان او به نام ابوعلی امین، از فقهاي امامیه در عصر خويش بوده است.

گفته شده که وي در فقه، اصول فقه و کلام تبحّر داشته و از علم قرائت نيز آگاه بوده است.

معتقد به حدوث قرآن

به گفتة ذهبی ابویعلی جعفری به حدوث قرآن قائل بود و براي اثبات آن، به وجود آيات ناسخ و منسوخ تمسّک مي‌جست. ذهبي مي‌افزايد که اگر مراد ابويعلي از حدوث قرآن، مخلوق بودن آن بوده باشد، وي معتزله جهمیه است و اگر مرادش نزول قرآن بر امّت از جانب خداوند به زبان پیامبر اسلام(صلّ الله عليه و آله) با اعتراف به غير مخلوق بودن آن بوده باشد، خرده‌اي بر اعتقاد او نيست. به هر روي، اعتقاد ابويعلي در مورد حدوث قرآن نبايد چيزي فراتر از اين عقيدة رايج در ميان عالمان امامیه باشد که در عين مُحْدَث دانستن قرآن، از مخلوق خواندن آن اجتناب مي‌کردند.

جايگاه و مقام علمي

پس از مرگ شیخ مفید، ابویعلی جعفری جانشيني او و تصدّي درس کلام و فقه را برعهده گرفت. اين جانشيني به ابويعلي منزلت اجتماعي ممتازي بخشيد؛ به گونه‌اي که از نقاط دور و نزديک چون موصل، صیدا، طرابلس و کربلا براي پرسش در موضوعات گوناگون علمي به وي رجوع مي‌کردند. شاگردان بسياري از محضر او استفاده کردند و تأليفاتي از وي به جاي مانده است.

جانشيني ابويعلي در مقام شيخ مفيد نبايد به معناي رياست مطلق اماميه در آن عصر تلقّي گردد؛ چون بدون شک، سید مرتضی پس از مفيد به اين جايگاه دست يافته بود.

شهرت او در دانش و به ويژه فقاهت چندان بوده که حتّي شرح حال‌نويسان غير شیعه نظير ابن اثیر، ذهبی و ابن حجر عسقلانی از او با عباراتي، چون فقيه الامامية، من دعاة الشيعة، ‌من کبار علماء الشيعة و عالم الامامية ياد کرده‌اند.

اساتيد و مشايخ

وي شاگرد شیخ مفید، سید مرتضی و ظاهراً حسین بن عبیدالله غضائری بوده است.

شاگردان و راويان

از ميان شاگردان و روايت‌کنندگان ابویعلی جعفری، کساني چون سلیمان بن حسن صهرشتی، ابوطالب بن مهدی سيلقی، ابوعبدالله محمد بن هبة الله طرابلسی، ابوالحسن بن هلال عمانی و ابومنصور بن احمد را نام برده‌اند.

آثار

تأليفات ابویعلی جعفری بيشتر به صورت مسئله يا پاسخ به مسائلي است که از وي پرسش مي‌شده. نجاشی فهرستي از برخي آثار وي را چنين بيان مي‌کند: جواب المسئلة الواردة من صيدا، جواب مسئلة اهل الموصل، المسئلة في مولد امام زمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)، المسئلة في الرد علي غلات، المسئلة في اوقات الصلاة، کتاب التکملة، الموجز في التوحيد (اين دو کتاب دست کم در هنگام گزارش نجاشي به اتمام نرسيده بوده است)، مسئلة في ايمان آباء پیامبر اسلام(صلّ الله عليه و آله)، مسئلة في مسح پا، مسئلة في عقیقه، جواب المسائل الواردة من طرابلس و نيز رسالة ديگري در همين باب، المسئلة في ان الفعّال غير هذه الجملة، جواب المسائل الواردة من حائر حسینی علي صاحبة السلام و اجوبة مسائل شتي في فنون من العلم.

ابن شهر آشوب کتاب‌هاي النکت فی الامامة، اخبار المختار و نزهه الناظر و تنبیه الخاطر را نيز از او ياد کرده که هيچيک در فهرست نجاشي ديده نمي‌شود.

وفات

تاريخ درگذشت ابویعلی جعفری در متن رجال نجاشی، شنبه ششم ماه رمضان (همچون ديگر مآخذ) سال 463ه‍ .ق. ضبط شده است؛ امّا با توجّه به وفات نجاشی در 450ه‍ .ق. اين تاريخ مي‌بايست بعدها به متن رجال افزوده شده باشد. ابن ابی‌طی از ابويعلي مدح بسيار کرده و او را از عبّاد امامیه شمرده و گفته است که در تشييع پيکر او، گروه بسياري شرکت جستند. بنا بر گفتة نجاشي ابويعلي را در خانة خودش به خاک سپرده‌اند.

منابع

• «ابويعلي جعفري»، حسن انصاري، دائرة المعارف بزرگ اسلامي، تهران، بنياد دائرة المعارف بزرگ اسلامي، 1399ه‍ .ش.
• اوائل المقالات، محمّد بن محمّد بن نعمان معروف به شيخ مفيد، تحقيق واعظ چرندابي، تبريز، سروش، 1364ه‍ .ق.
• بحار الانوار، محمّدباقر مجلسي، بيروت، مؤسّسة الوفاء، 1403ه‍ .ق.
• البداية و النهاية، اسماعيل بن عمر بن کثير الدمشقي، بيروت، مکتبة المعارف، 1411ه‍ .ق.
• الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، قم، اسماعيليان، 1408ه‍ .ق.
• رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، قم، مؤسّسة النشر الاسلامي، چاپ ششم، 1365ه‍ .ش.
• رياض العلماء و حياض الفضلاء، عبدالله بن عيسي افندي اصفهاني، به کوشش محمود مرعشي و احمد حسيني، قم، کتابخانة عمومي آيت الله مرعشي نجفي، 1401ه‍ .ق.
• سير اعلام النبلاء، محمّد بن احمد ذهبي، تحقيق به سرپرستي شعيب ارناؤوط، بيروت، مؤسّسة الرساله, 1405ه‍ .ق.
• طبقات الشافعية الکبري، عبد الوهّاب سبکي، تحقيق محمود محمّد الطناحي و عبدالفتّاح محمّد الحلو، قاهره، دار احياء الکتب العربيه، 1380ه‍ .ق.
• الفخري في أنساب الطالبيين، اسماعيل بن حسين مروزي، تحقيق مهدي رجائي، قم، کتابخانة عمومي آيت الله مرعشي نجفي، 1409ه‍ .ق.
• فرحة الغري في تعيين قبر اميرالمؤمنين(عليه السّلام)، احمد بن موسي بن طاووس، نجف، المطبعة الحيدرية‌، 1368ه‍ .ق.
• الکامل في التاريخ، علي بن محمّد ابن اثير، بيروت، دار صادر، چاپ اوّل، 1385ه‍ .ق.
• لسان الميزان، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، حيدرآباد دکن، مطبعة مجلس المعارف النظاميه، 1329-1331ه‍ .ق.
• معالم العلماء، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، نجف اشرف، المطبعة الحيدرية‌، 1380ه‍ .ق.
• معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، [بي‌جا]، مؤسّسة الخوئي الإسلامية، چاپ پنجم، 1413ه‍ .ق.
• المناقب المزيدية، ابوالبقاء هبة الله حلّي، تحقيق صالح موسي درداکه و محمد عبدالقادر خريسات، عمان، مکتبة الرسالة الحديثة، 1984م.
• نزهة الناظر و تنبيه الخاطر، حسين بن محمّد حلواني، قم، مدرسة امام مهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)، 1408ه‍ .ق.
• ويکي شيعه، به نشاني fa.wikishia.net
• هدية العارفين، اسماعيل پاشا بغدادي، بيروت، دار احياء التراث العربي، [بي‌تا].