محمّد بن حسن بن علی بن حسن طوسی

مشخصات فردی
نام کامل
محمّد بن حسن بن علي بن حسن طوسي
کنیه
ابوجعفر
شهرت
شیخ طوسی، شیخ الطائفه
زادروز
رمضان ۳۸۵ هـ.ق.
محل تولد
طوس، خراسان
مذهب
شیعه امامیه
گرایش فکری
عقل‌گرای بغداد
فعالیت و جایگاه
جایگاه علمی
محدث، فقیه، مفسر، متکلم و رجالی
منصب
زعامت شیعیان (پس از سید مرتضی)، کرسی علم کلام در بغداد
نقش علمی
پایه‌گذار و منظم‌کننده حوزه علمیه نجف، احیاگر علم اصول فقه و اجتهاد در فقه شیعه
ارزیابی رجالی
ثقه و عین (به توصیف نجاشی و علامه حلی)
روابط علمی
استادان شاخص
شیخ مفید، سید مرتضی علم‌الهدی، حسین بن عبیدالله غضائری
شاگردان شاخص
ابوصلاح تقي بن نجم‌الدين حلبي، ابوعلی طوسی (فرزندش)، سعدالدین بن براج
آثار
آثار شاخص
تهذیب الاحکام، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، التبیان فی تفسیر القرآن، الغیبة
وفات
وفات
۲۲ محرم ۴۶۰ هـ.ق.
محل وفات
نجف
مدفن
خانه‌اش در نجف (مسجد شیخ طوسی کنونی)

محدّث و فقيه شيعه، مکنّي به ابوجعفر، مشهور به شيخ طوسي و شيخ الطّائفه، متولّد 385 و متوفّاي460ه‍ .ق. است.

شرح حال

شيخ طوسي در ماه رمضان سال 385ه‍ .ق. در طوس، يکي از شهرهاي خراسان متولّد شد.[۱] کنية او ابوجعفر است.[۲] خليفة عبّاسي، القائم بامر الله، کرسي کلام اسلامی را در بغداد به او سپرد.[۳] وي در 408ه‍ .ق. در بيست و سه سالگي به عراق رفت[۴] و در مدّت اقامتش در بغداد، از سال 408ه‍ .ق.، از كتابخانة بزرگ اين شهر، كتابخانة سابويه (شاهپور بن اردشير در سال 381م. آن را بنا نهاد، با ده هزار و چهارصد مجلّد كتاب نفيس) استفاده مي‌كرده است.[۵] مهم‌تر از آن، به مدّت بيست و هشت سال ملازم كتابخانة استاد خويش، سید مرتضی علم‌الهدی (از 408 تا 436ه‍ .ق. سال وفات سيّد) با هشتاد هزار مجلّد كتاب بوده است؛[۶] لذا در تأليف کتب خويش، بايد از منابع قابل توجّهي بهره برده باشد. شيخ طوسي در سنّ پنجاه و دو سالگي در درس سيّد مرتضي شركت مي‌كرد؛ در حالي كه او به مرحلة اجتهاد رسيده بود و اين نشان‌دهندة اخلاص اوست. سيّد مرتضي علم الهدي بيشترين حقوقي را كه به شاگردانش مي‌پرداخت، به شيخ طوسي كه داراي فضل و كمالات بيشتري بود، اختصاص داده بود.[۷] علومي كه شيخ طوسي آموخته، ادبيات عرب، حديث، تفسير، رجال، فقه، اصول و كلام بود. وي در نيمة اوّل قرن پنجم هجري قمري، پس از سيد مرتضي، زعامت شيعيان به شيخ طوسي رسيد.[۸] وي چهل و يک سال سال در بغداد زيست و به تأليف و تدريس و تربيت شاگردان پرداخت. او در محلة شيعه‌نشين کرخ در بغداد سکونت داشت.[۹] سيصد تن از مجتهدان شيعه شاگرد شيخ طوسي بودند.[۱۰][۱۱] وي در جايگاه ويژة علمي خود در بغداد بود تا اينکه اين شهر، به دست سلجوقیان سقوط کرد و در سال 447ه‍ .ق. طغرل وارد بغداد شد و کتابخانة شاپور را سوزاند.[۱۲][۱۳] در سال 448ه‍ .ق. ميان شيعيان و اهل سنّت بغداد درگيري روي داد. ابن جوزی در حوادث اين سال، از گريختن ابوجعفر طوسي و غارت شدن خانه‌اش در 449ه‍ .ق. سخن گفته است.[۱۴] در طيّ حملة وحشيانة سپاه سلجوقي، چندين بار كتاب‌هاي شخصي و دست‌نوشته‌هاي شيخ طوسي در ميان كوچه و خيابان بغداد به آتش كشيده شد. در ماه صفر سال 449ه‍ .ق. به خانة شيخ هجوم بردند و هر آنچه از لوازم، كتاب‌ها و دفاتر و حتّي كرسي علم كلام وي را به ضميمة پرچم‌هاي عزاداري كه شيعيان به عنوان تبرّك در منزل او گذاشته بودند، به ميدان اصلي شهر آوردند و آتش زدند.[۱۵] پس از حملة ترکان سلجوقي به بغداد و حوادث پس از آن، مانند آتش‌سوزي در کتابخانة شاپور و نزاع شيعه و سنّي در بغداد، شيخ به نجف مهاجرت و فعّاليت علمي خود را در اين شهر آغاز کرد و حوزه علمیه نجف با تلاش‌هاي او پا گرفت.[۱۶] شيخ توانست اوضاع تحصيلي آشفته و نابسامان نجف را تحت نظم درآورد و حلقه‌هاي درسي را تشکّل بخشد. عدّه‌اي اندک از کساني که همراه شيخ از بغداد به نجف رفته يا شهرتش را شنيده بودند، به او پيوستند و ديري نپاييد که اين شهر مرکزيت علمي و فکري تشيّع را از آن خود کرد. البتّه عدّه‌اي معتقدند پيش از ورود شيخ نيز در نجف، حلقه‌هاي علمي و درسي شکل گرفته بوده و نقش شيخ، تثيبت و نظم‌بخشي به حوزة نجف بوده است.[۱۷] وي دوازده سال آخر عمرش را در نجف گذراند.[۱۸]

خانواده

شيخ طوسي فرزندي به نام حسن بن محمد طوسی داشت که پس از رحلت پدر در نجف ماند و به مرجعيت شيعه رسيد و رياست حوزة علمية نجف به وي منتقل شد. شيخ از پسرش حسن، نوه‌اي داشت به نام محمّد که کنيه‌اش، ابوالحسن بوده است. شيخ محمّد مردي عالم و زاهد و پارسا بود؛ به طوري كه بسياري از دانشمندان اهل تسنن، از جمله سمعانی او را ستوده‌اند. او نيز مرجع شيعه در نجف بوده و در سال 540ه‍ .ق. درگذشته است.[۱۹] براي فرزندان شيخ طوسي، يك پسر به نام حسن و دو دختر نام برده شده است.

جايگاه و مقام علمي

بحرانی، به نقل از برخي مشايخ خود، از وي با عناوين «شيخ الطائفه، رئيس المذهب، امام في الفقه و الحديث» نام برده است.[۲۰] آراي شيخ طوسي، پس از وي، در ميان امامیه با قبول عام روبه‌رو شد. به نوشتة علامه حلی، همگي علماي امامي پس از شيخ طوسي به او اقتفا کرده و به ذکر آراي او بسنده نموده‌اند.[۲۱] محمدتقی شوشتری علاوه بر تاييد اين سخن، مي‌افزايد: «شهرت فتواهاي شيخ و اعتماد به آثار او موجب بسياري از شهرتهاي فتوايي شد.»[۲۲]

نقش شيخ طوسي در تکامل فقه شيعي

شيخ طوسي از سرآمدان مکتب کلامي عقل‌گراي بغداد بود.[۲۳] وارد کردن روش عقل‌گرايانه و استدلال‌گرايانه در استنباط احکام فقهي، اغلب به عنوان برجسته‌ترين دستاورد شيخ طوسي در تاريخ فقه شیعه شناخته مي‌شود. پيش از شيخ طوسي، روش حديث‌گرايانه بر انديشة فقهي شيعيان غالب بود. شيخ طوسي در کتاب المبسوط (کتاب)، با بهره‌گيري از روش اجتهادي به استنباط احکام از روايات بر اساس قواعد اصولي پرداخت. روش اجتهادي شيخ طوسي تأثير عميقي بر سير تاريخي فقه شيعه گذاشت و اين روش تا مدّت‌ها بدون رقيب در ميان فقهاي شيعه به کار گرفته شد.[۲۴] وي را احياگر علم اصول فقه و اجتهاد و نخستين کسي شمرده‌اند که باعث ورود اجتهاد به فقه شيعه شد.[۲۵] اجتهاد و عقل‌گرايي در فقه و عقايد شيعه با کوشش‌هاي شيخ طوسي بين شيعيان، شيوة غالب شد و به سيطرة روش اخبارگرایی براي چند سده پايان داد. پس از شيخ، حتّي آراي فقهي وي نيز مورد قبول علما بود و کسي جسارت مخالفت با نظريات وي را نداشت تا اينکه ابن ادریس حلی (متوفّاي 597ه‍ .ق.) باب اعتراض بر وي را گشود.[۲۶] حلّ مسئلة تعارض روايات رسيده از امامان، از دغدغه‌هاي ديگر شيخ طوسي بود. او با نگارش کتاب‌هاي تهذیب الاحکام و الاستبصار، روايات متعارض را جمع‌آوري کرد و به تأويل و توجيه تعارض‌ها و روش حلّ تعارض و استنباط احکام از اين روايات پرداخت. توجّه به فقه تطبیقی يا فقه مقارن، از ديگر ويژگي‌هاي انديشة فقهي شيخ طوسي است. اثر مهمّ او در اين زمينه، کتاب الخلاف (کتاب) است. او نخستين کس در ميان شيعه است که تفسيري جامع بر سراسر قرآن نگاشت و روش تفسيري ايشان، که رويکردي اجتهادي و عقل‌گرايانه در تفسیر قرآن کريم است، براي نخستين بار در التبیان فی تفسیر القرآن بيان گرديد.[۲۷][۲۸] اين رويکرد با رويکرد روايي مفسّران قبل از او متفاوت بود. شيخ طوسي با استناد به آيات قرآني، قرآن را متني قابل فهم براي عقل بشر مي‌داند و رواياتي را که تنها راه فهم قرآن را مراجعه به احاديث مي‌دانند، نمي‌پذيرد.[۲۹]

شخصيت رجالي

شيخ طوسي در ميان تمامي منابع شيعه به عنوان ثقه معرفي شده است. نجاشی او را ثقه و عَين خوانده است.[۳۰] عَين، اصطلاحي علم رجال و به معناي آبرومند نزد اهل حديث است.[۳۱] از ديدگاه برخي از محقّقان، شيخ طوسي تدوين‌كنندة اساس‌نامة مكتب تشيّع در فرهنگ و تمدّن اسلامي محسوب مي‌شود.[۳۲] علّامه حلّي در توصيف او گفته است:

«وي جليل القدر، عظيم المنزلة، ثقة، عين، صدوق، آگاه به حديث، رجال، فقه، اصول، کلام و ادب بود و همة فضائل در او جمع بود. در تمام فنون اسلام کتابي نگاشت. اوست که عقايد شيعه را در اصول و فروع آن دسته‌بندی و اصلاح کرده است.»[۳۳]

ذهبی در تاريخ الاسلام او را بزرگ شيعيان و عالم آنها خوانده و در انتها اذعان داشته است که «وي [علم] رافضیان را متحوّل کرد.»[۳۴] عبدالجلیل قزوینی رازی مي‌گويد: «فضل و زهد او اظهر من الشّمس (روشن‌تر از آفتاب) است.»[۳۵]

اساتيد و مشايخ

مشايخ و اساتيد شيخ طوسي بسيار بوده‌اند. میرزا حسین نوری در مستدرک وسائل الشیعه،[۳۶] سي و هفت نفر را ذکر مي‌کند. کساني که غالباً وي از آنها روايت نقل مي‌کند، پنج نفرند:[۳۷] پنج سال شاگرد شیخ مفید (متوفّاي 413ه‍ .ق.)، سه سال شاگرد حسین بن عبیدالله غضائری (متوفّاي 411ه‍ .ق.) و نيز شاگرد احمد بن عبدالواحد بن احمد بزّاز، معروف به ابن حاشر و ابن عبدون (متوفّاي 423ه‍ .ق.)، شيخ ابوالحسين علي بن احمد بن محمّد بن ابي‌جيد (متوفّاي پس از 408ه‍ .ق.) و احمد بن محمّد بن موسي، معروف به ابن صلت اهوازي (متوفّاي 408ه‍ .ق.) بود. نام برخي ديگر از اساتيد شيخ طوسي عبارتند از: ابن شاذان متكلّم، ابن حَسَكه قمي، حسين بن ابي محمّد تلعکبری، ابن بشران معدّل، ابومنصور شكري، احمد بن ابراهيم قزويني، ابن فهام سامري، ابوحسين صفّار، ابن ابي‌جيّد.[۳۸][۳۹] او سید مرتضی علم‌الهدی (متوفّاي 436ه‍ .ق.) را نيز درک و در کلاس‌هاي درس وي شرکت مي‌کرد.[۴۰] بعضي از مشايخ وي و نجاشي (372-450ه‍ .ق.) مشترکند.

شاگردان و راويان

بيش از سيصد تن از مجتهدان شيعه و بسياري از اهل سنّت، از شاگردان شيخ طوسي بوده‌اند. نامدارترين شاگرد او ابوصلاح حلبی است. نام برخي از آنها از اين قرار است:[۴۱] آدم بن يونس بن ابي‌مهاجر نسيفي، ابوبکر احمد بن حسين بن احمد خزاعي نيشابوري، ابوطالب اسحاق بن محمّد بن حسن بن حسين بن محمّد بن علي بن حسين بن بابويه قمي، ابوابراهيم اسماعيل برادر اسحاق مذکور، ابوالخير برکة بن محمّد بن برکة اسدي، ابوابراهيم جعفر بن علي بن جعفر حسيني، شمس الاسلام حسن بن حسين بن بابويه قمي (معروف به حَسَکا)، ابومحمّد حسن بن عبدالعزيز بن حسن جبهاني، ابوعلی طوسی (فرزند شيخ طوسي)، موفّق الدّين حسين بن فتح واعظ جرجاني، محي الدّين ابوعبدالله حسين بن مظفّر بن علي بن حسين حمداني، ابوصمصام و ابوالوضّاح ذوالفقار بن محمّد بن معبد حسيني مروزي، زين بن علي بن حسين حسيني، زين بن داعي حسيني، ابن براج، سلیمان بن حسن صهرشتی، ابن شهرآشوب (جدّ ابن شهرآشوب مؤلّف معالم العلماء و مناقب آل ابی‌طالب)، صاعد بن ربيعة بن ابي‌غانم، عبدالجبّار بن عبدالله بن علي مُقرء رازي (معروف به مفيد)، ابوعبدالله عبدالرّحمن بن احمد حسيني خزاعي نيشابوري (معروف به مفيد)، موفّق الدّين ابوالقاسم عبيدالله بن حسن بن حسين بن بابويه، علي بن عبدالصّمد تميمي سبزواري، غازي بن احمد بن ابي‌منصور ساماني، کردي بن عکبر بن کردي فارسي، جمال الدّين محمّد بن ابي‌القاسم طبري آملي، ابوعبدالله محمّد بن احمد بن شهريار خازن غروي، محمد بن حسن فتال نیشابوری (صاحب روضة الواعظین)، ابصلت محمّد بن عبدالقادر بن محمّد، ابوالفتح کراجکی، ابوجعفر محمّد بن علي بن حسن حلبي، ابوعبدالله محمّد بن هبة الله طرابلسي، سيّد مرتضي ابوالحسن مطهّر بن ابي‌القاسم علي بن ابي‌الفضل محمّد حسيني ديباجي، منتهي بن ابي زيد بن کيابکي حسيني جرجاني، منصور بن حسين آبي و ابوابراهيم ناصر بن رضا بن محمّد بن عبدالله علوي حسيني.[۴۲]

آثار

آثار شيخ طوسي با توجّه به تاريخ زندگاني وي در مقاطع مختلف، به طور کلّي در سه دوره نگارش يافته‌اند: - دورة نخست، بين سال‌هاي 408 تا 436ه‍ .ق. است که مربوط به دوران حضور شيخ در بغداد تا پيش از مرگ استادش، سيّد مرتضي و عهده‌داري زعامت شيعيان است. آثاري که در دورة نخست به رشتة تحرير درآمدند، بيشتر در حوزة حديث و کلام بوده‌اند؛ - دورة دوم بين سال‌هاي 436 تا 450ه‍ .ق. است که در آن دوره، شيخ عهده‌دار منصب زعامت گرديد. اکثر آثار شيخ در اين دوره با رويکردي فقهي نگاشته شده‌اند.؛ - دورة سوم که بين سال‌هاي 450 تا 460ه‍ .ق. و پس از هجرت شيخ به نجف بوده است. اکثر کتب اين دوره به شکل املاء بوده‌اند و احتمالاً اين امر به جهت مشغله‌هاي شيخ در تأسيس حوزة علميه در نجف بوده است. احتمالاً اهتمام شيخ به تربيت شاگردان و تأسيس حوزه نيز، مربوط به کتاب‌سوزي کتابخانة بغداد مي‌شد.[۴۳] يکي از ويژگي‌هاي آثار شيخ طوسي، منابع در دسترس وي مي‌باشد. شيخ پس از هجرت به بغداد، به کتابخانة بزرگ کرخ دسترسي پيدا کرد و توانست از آثار اين کتابخانه که شامل اصول روايي بود، کمال استفاده را ببرد و از کتب آن استنساخ نمايد. اين استنساخ به جهت وظيفة زعامت بر شيعيان، صورت گرفت. اهمّيت اين استنساخ زماني مشخّص شد که کتابخانة کرخ، تماماً در آتش‌سوزي از بين رفت. ديگر کتابخانه‌هايي که در دسترس شيخ بود، کتابخانة سيّد مرتضي بود که شيخ توانست بيست و هشت سال در آنجا حضور داشته باشد. تعداد کتب اين کتابخانه، هشتاد هزار عنوان کتاب بود. شيخ توانست در دوران حيات خويش، آثار متعدّدي را در موضوعات متنوّع، به رشتة تحرير درآورد. اين موضوعات عبارتند از: فقه، کلام، اصول فقه، تفسير، حديث، رجال، ادعيه و عبادات و...[۴۴] اين ويژگي‌ها سبب شد تا حدود صد سال، دانشمندانِ پس از شيخ طوسي، به آثار شيخ اکتفا نمايند.[۴۵] اين پيروي تا جايي پيش رفت که مخالفت با نظر و فتواي شيخ، توهين به وي تلقّي مي‌شد. دو اثر شيخ به نام‌هاي الاستبصار و تهذیب الاحکام، در ميان شيعيان دوازده امامي، از کتب اربعه شناخته مي‌شود.[۴۶] اوّلين کتاب از کتب اربعه، به همّت محمد بن یعقوب کلینی (شیخ کلینی) و با نام الکافی به رشتة تحرير درآمد. با فاصلة اندکي، محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق) کتاب من لا یحضره الفقیه را نوشت و پس از آن، محمّد بن حسن طوسي (شيخ طوسي) دو کتاب تهذیب الاحکام و الاستبصار را گردآوري کرد.[۴۷] به جز کتاب کافي، سه کتاب ديگر در دوران سلطة آل بويه تأليف شدند و در آغاز دورة سياسي بويه‌اي‌ها شهرت يافتند. به اين چهار کتاب اصلي حديثي، اوّلين بار در قرن ششم هجري قمري، کتب اربعه يا الاربعة اطلاق شد. يکي از عواملي که شيخ کليني، شيخ صدوق و شيخ طوسي را که به محمّدون ثلاث شهره‌اند، به تدوين کتب اربعه واداشت، وجود تعارض‌ها در روايات، مبارزه با جريان انحرافي غلات و تحريف روايات بود. پس از تدوين کتب اربعه و با تلاش‌هاي سيّد مرتضي و شيخ مفيد در زمينة حديث، پروندة نابه‌ساماني در احاديث شيعه در عصر متقدّمان بسته گرديد و تاريخ شاهد تدوين کتب کلامي و فقهي در بين دانشمندان شيعه بود.[۴۸] برخي بر اين باورند که شيخ طوسي آثارش را به ترتيب تاريخ نگارش در کتاب خويش، الفهرست (طوسی) گزارش کرده است؛ امّا اين نظريه دچار ضعف‌هايي است که با دقّت در مؤلّفات شيخ روشن مي‌گرديد. براي روشن شدن ترتيب دقيقي از آثار شيخ طوسي، قرائن مختلفي وجود دارد که با نظم خاصّي مورد استفاده در فهرست حاضر قرار گرفته است؛ از جمله تصريح شيخ به تاريخ تأليف، ذکر عنوان کتب در کتاب‌هاي ديگر، ذکر يا عدم ذکر عنوان کتاب در رجال کشّي و به کارگيري برخي القاب در کتاب، چون رحمة الله و ادام الله براي استادان.[۴۹] ترتيب عناوين کتب در کتاب الفهرست به شرح زير است:

  1. اختیار معرفة الرجال (اختيار الرّجال): در علم رجال که شيخ طوسي در اين اثر، اقدام به تصحيح کتاب رجال کشی کرد و آن را به صورت امالي به شاگردان خويش املاء نمود؛[۵۰]
  2. اصول العقائد (کتاب طوسی) (اصول عقائد): شيخ طوسي از اين اثر در کتاب الفهرست (طوسی) خويش ياد کرده و آن را بزرگ توصيف نموده که با موضوع توحيد و عدل نگاشته شده است. برخي رسالة في الاعتقادات را نام ديگر اين اثر گزارش کرده‌اند؛[۵۱]
  3. الاستبصار: از کتب اربعة شيعه محسوب مي‌شود. آقا بزرگ تهرانی، هجده عنوان کتاب را در شرح و حواشي اين اثر گزارش کرده است.
    کتاب استبصار اوّلين اثر فقهي شيعي است که به جمع روايات مختلف پرداخته. طبق گفتة شيخ طوسي در مقدّمة کتاب، طوسي ابتدا حکم شرعي مورد استنباط خودش را به همراه روايت مدّ نظر بيان کرده و در ادامه، روايات مخالف فتوايش را مي‌آورد و در نهايت، راه جمع يا طرح روايات را توضيح مي‌دهد. اين اثر با کتاب تهذيب در تنظيم شدن بر اساس کتاب المقنعه، حذف اسانيد براي اختصار و کوشش در رفع تعارض ميان روايات مشترک است. شيخ طوسي در اين اثر، روايات را به دو دستة متواتر و غير متواتر و غير متواتر را نيز به دو دستة روايات همراه با قرائن و روايات بدون قرائن (آحاد) تقسيم‌بندي مي‌نمايد. بر اساس اين تقسيم‌بندي، روايات آحاد بدون معارض، مورد پذيرش هستند و در صورت داشتن تعارض، بايد قواعد تعادل و تراجيح در تعيين روايت حجّت مورد استفاده قرار گيرد. همچنين شيخ در اين اثر، به بيان برخي از قرائن براي اعتبار روايت پرداخته است. تمام نقدهايي که بر کتاب تهذيب وارد شده بود، بر استبصار نيز وارد شده است؛[۵۲][۵۳]
  4. الاستیفاء فی الامامه در اصول عقائد: از اين اثر نسخه‌اي موجود نيست و برخي به اشتباه آن را همان تلخيص الشّافي دانسته‌اند؛[۵۴]
  5. الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد: در علم کلامو شيخ اين اثر را در موضوع عبادات و اصول عقائد نگاشته و در آن، رعايت اختصار را نموده است. اين کتاب از مصادر کتاب بحارالانوار و کتاب السرائر است؛[۵۵]
  6. الاعتقادات (کتاب طوسی) در اصول عقائد: در اين اثر، شيخ بيست و پنج دليل براي اثبات توحيد، نبوَت و امامت بيان مي‌دارد. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است؛[۵۶]
  7. الامالی (طوسی) يا المجالس في الاخبار در حديث، اين کتاب با املاي شيخ به شاگردانش نگاشته شده است. اوّلين جلسة اين کتاب، مربوط به شهر بغداد بوده و آخرين جلسة آن نيز در نجف املاء گرديد؛[۵۷]
  8. الایجاز فی الفرائض والمواريث (مختصر في الفرائض و المواريث) در فقه، اين کتاب از مآخذ بحارالانوار است و قطب‌الدین راوندی اين اثر را شرح داده است؛[۵۸]
  9. التبیان فی تفسیر القرآن; شيخ اين تفسير را در دوران سکونت در بغداد نگاشت. اين تفسير اوّلين کتاب با اين موضوع است که انواع علوم قرآني در آن جمع شده. ابوعبدالله محمّد بن هارون اين اثر را تلخيص کرده‌ است؛[۵۹]
  10. الجمل والعقود در فقه، شيخ طوسي اين اثر را به درخواست قاضي ابن برّاج (نمايندة شيخ در شام) نگاشت؛[۶۰]
  11. الخلاف (کتاب) (مسائل الخلاف) در فقه، اين کتاب را شيخ در موضوع فقه مقارن نگاشت. سید حسین طباطبایی بروجردی نيز بر اين اثر، تعليقه نوشته است؛[۶۱]
  12. عده الاصول (عدّة الاصول) دراصول فقه؛ شيخ اين کتاب را در زمان حيات سيّد مرتضي نگاشت. موضوع بخشي از کتاب، اصول فقه و بخشي ديگر، اصول دين است؛[۶۲]
  13. الغیبة (طوسی): در اصول عقائد، بخشي از اين کتاب در 447ه‍ .ق. به رشتة تحرير درآمد. موضوع کتاب دربارة غيبت حجت بن الحسن(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) است؛[۶۳]
  14. الفرق بین النبی والامام: درکلام. شيخ از اين کتاب در الفهرست خويش ياد کرده است. موضوع اين اثر بيان فرق بين نبي و امام است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است؛[۶۴]
  15. الفهرست (طوسی): در کتاب‌شناسي. اين اثر، از جمله آثار کتاب‌شناسي مصنّفات و اصول شيعه است و همچنين در علم رجال کاربرد دارد. بخشي از اين کتاب در زمان حيات سيّد مرتضي، بخشي ديگر پس از فوت سيّد مرتضي نگاشته شده است. سلیمان ماحوزی بر اين کتاب، شرحي نگاشته و محقق حلی اين اثر را تلخيص کرده است؛[۶۵]
  16. الکافی (کلام): کتابي است در موضوع علم کلام که هيچ‌گونه اثري از آن در آثار شيخ و ديگران گزارش نشده است. تنها ابن شهرآشوب به اين کتاب اشاره کرده است؛[۶۶]
  17. المبسوط فی فقه الامامیه: اين کتاب در علم فقه و به صورت جامع تمام ابواب فقهي نگاشته شده است. اين اثر آخرين اثر شيخ در زمينة فقه است؛[۶۷]
  18. المسائل الالیالیه: شيخ در اين کتاب بيش از يکصد مسئلة مختلف را جواب داده است؛[۶۸]
  19. المسائل الجنبلائیه: شيخ در اين کتاب، به بيست و چهار مسئلة فقهي پاسخ داده است؛[۶۹]
  20. المسائل الحائریه : اين اثر از مآخذ کتاب بحار الانوار است و شيخ در آن، به سيصد مسئلة فقهي پاسخ داده است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است؛[۷۰]
  21. المسائل الحلبیه: شيخ از اين اثر که در موضوع فقه نوشته، در کتاب خويش، الفهرست ياد کرده است؛[۷۱]
  22. المسائل الدمشقیه: اين کتاب شامل دوازده مسئله در تفسير قرآن است. شيخ در الفهرست خود، اين کتاب را بي‌مانند مي‌داند؛[۷۲]
  23. المسائل الرازیه: اين کتاب حاوي پانزده سؤال و جواب کلامي در مسئلة وعيد است که مشترکاً توسّط سيّد مرتضي و شيخ طوسي پاسخ داده شده. از اين اثر نسخه‌اي در دست نيست. اين اثر پيش از سال 436ه‍ .ق. نگاشته شده است؛[۷۳]
  24. المسائل الرجبیه: اين اثر در تفسير يک يا چند آيه از قرآن کريم نگاشته شده است؛[۷۴]
  25. المسائل القمیه: عنايت الله قهپايي به نقل از الفهرست اين کتاب را به شيخ طوسي منتسب مي‌دارد؛ امّا نام اين اثر در نسخة چاپي الفهرست موجود نيست؛[۷۵]
  26. المفصح فی الامامه: شيخ اين کتاب را به درخواست ابن براج در موضوع علم کلام نگاشته است. يک نسخه از اين اثر در کتابخانة راجة فيض‌آباد هندوستان موجود است؛[۷۶]
  27. النقض علی ابن شاذان فی مسألة الغار: در علم کلام. از اين اثر با همين نام در کتاب الفهرست ياد شده است؛[۷۷]
  28. النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی: متن کتاب حاوي فتاواي فقهي شيخ به صورت بيان روايات است؛[۷۸]
  29. انس الوحید (انس التّوحيد): شيخ طوسي در کتاب الفهرست خويش از اين اثر را ياد کرده است و آن را يک مجموعه معرّفي مي‌کند. از اين کتاب هيچ اثري باقي نمانده است و موضوع آن نيز به طور واضح مشخّص نيست؛[۷۹]
  30. تلخیص الشافی: اين کتاب شرحي بر کتاب الشافی فی الامامه اثر سيّد مرتضي است که در انتهاي کتاب الشّافي به چاپ رسيده؛[۸۰]
  31. شرح جمل العلم والعمل (تمهید الاصول): در علم کلام. اين کتاب شرحي بر جمل العلم والعمل اثر سيّد مرتضي است. از آنجا که شيخ به شرح اصول علم و عمل کتاب سيّد مرتضي پرداخته، نجاشي نام اثر را تمهيد الاصول گزارش کرده است؛[۸۱]
  32. تهذیب الاحکام: درحديث. نخستين اثر شيخ طوسي در شرح کتاب المقنعه اثر شیخ مفید است. تأليف اين اثر در سال 408ه‍ .ق. آغاز شده و تا سال 413ه‍ .ق.، کتاب طهارت و صلاة به پايان رسيد و در سال 448ه‍ .ق.، پايان يافت. براي اين اثر، شانزده شرح و بيست حاشيه گزارش شده است.[۸۲] از ويژگي‌هاي اصلي کتاب تهذيب الاحکام، دسترسي نويسندة آن به کتابخانه‌هاي بزرگي، چون کتابخانة سيّد مرتضي و کتابخانة محلّة کرخ بغداد و تجميع روايات شناخته‌نشده است. در اين اثر، روايات متعارض گزارش شده‌اند و اين مسئله به عمق و اعتبار آن بيشتر مي‌افزايد. شيخ در اين اثر، روايات ابتداي باب را بر روايات انتهاي باب، ترجيح داده است. اين اثر بر ترتيب کتاب مقنعه اثر شيخ مفيد نگاشته شده است.
    شيخ طوسي براي اختصار در کتابش، احاديث را با سندي معلّق نقل مي‌کند و در انتهاي کتاب، طريقة خويش به هر راوي را مي‌نويسد. روايات اين اثر اکثراً در زمينة فقه هستند و نسبت به آثار صدوق و کليني، احاديث فقهي بيشتري را شامل مي‌شود. اين اثر توانسته است ارائة نسبتاً کاملي از آراي موافق و مخالف احکام شرعي مورد اختلاف را داشته باشد.[۸۳] بر اين اثر، نقدهايي وارد شده است؛ از جمله روايت احاديث ضعيف، ضعف در بيان وجوه حلّ تعارض بين روايات، بيان دلايل غير محکم براي برخي ادّعاها و وقوع خطا و تحريف در نقل سند و متن برخي روايات؛[۸۴]
  33. رجال طوسی (کتاب الابواب): اين اثر، جزو کتب اربعة رجالي شيعه محسوب مي‌شود و در دوران حيات سيّد مرتضي نگاشته شده است. محمّد شاه‌عبدالعظيمي نجفي (متوفّاي 1334ه‍ .ق.) اين کتاب را تلخيص و تحت عنوان کتابي به نام منتخب الرجال چاپ کرده است؛[۸۵]
  34. ریاضة العقول: در علم کلام. اين کتاب شرح شيخ بر کتاب مقدّمة في المدخل الي علم الکلام از آثار خودش بوده است؛[۸۶]
  35. شرح الشرح فی الاصول: در اصول فقه. اين کتاب آخرين اثر شيخ است که به صورت املاء به شاگردان تصنيف شد. اين اثر با درگذشت شيخ، ناقص ماند. برخي اين اثر را همان کتاب اصول العقائد شيخ مي‌دانند؛[۸۷]
  36. ما لا یسع المکلف الاخلال به ما لا يسع المکلف ترکه: در علم کلام. در هيچيک از آثار شيخ، از اين کتاب ياد نشده است و احتمالاً يکي از دو رسالة مسائل الکلامية يا رسالة في الاعتقادات باشد؛[۸۸]
  37. ما یعلل وما لا یعلل: اين اثر در علم کلام نگاشته شده است و امروزه از آن نسخه‌اي در دست نيست؛[۸۹]
  38. مختصر اخبار المختار بن ابی عبید الثقفی (اخبار المختار): در اين اثر از اخبار مختار ثقفي گزارش شده است؛[۹۰]
  39. مختصر المصباح (مصباح الصغير): شيخ در اين اثر به تلخيص مصباح المتهجّد پرداخته است؛[۹۱]
  40. مختصر فی عمل یوم ولیله (يوم و ليلة): شيخ در اين اثر به بيان برخي از عبادات، از جمله نمازهاي نوافل اشاره کرده است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است؛[۹۲]
  41. مسائل ابن البراج: به گفتة آقابزرگ طهراني، شيخ از اين اثر فقهي در کتاب الفهرست خويش ياد کرده؛ امّا در الفهرست چاپي، اين کتاب گزارش نشده است؛[۹۳]
  42. مسائل الکلامیه: اين کتاب شامل سي و چهار مسئلة کلامي با موضوع‌هاي توحيد، نبوّت و امامت است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است؛[۹۴]
  43. مسألة فی الاحوال: اين اثر در زمان حيات نجاشي نگاشته شده است؛[۹۵]
  44. مسألة فی العمل بخبر الواحد وبیان حجیته: در موضوع حجّيت اخبار در اصول فقه. از اين اثر نسخه‌اي موجود نيست و در زمان حيات نجاشي نگاشته شده است؛؛[۹۶]
  45. مسألة فی تحریم الفقاع: در موضوع فقه. از اين کتاب که ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده، سه نسخه در کتابخانه‌هاي ميرزا محمّد طهراني سامرّاء، حسيني شوشتري نجف و فيض‌آبادي هندوستان گزارش شده است؛[۹۷]
  46. مسألة فی مواقیت الصلاة: در فقه. از اين اثر، تنها ابن شهرآشوب در معالم العلماء ياد کرده است؛[۹۸]
  47. مسألة فی وجوب الجزیه علی الیهود: در فقه. شيخ از اين کتاب در الفهرست خود، گزارشي به ميان نياورده است؛ امّا عنايت الله قهبائي اين کتاب را در مجمع الرّجال به شيخ طوسي منسوب مي‌داند؛[۹۹]
  48. مسألة فی الاصول يا مسائل الاصول: در اصول عقائد. در هيچيک از کتب رجال و تراجم از اين اثر ياد نشده و واعظ‌زادة خراساني اين اثر را به شيخ طوسي نسبت داده است.[۱۰۰]
  49. مصباح متهجد: در ادعيه. نگاشتن اين اثر يکي از دلايل هجرت شيخ به نجف گرديد؛ چرا که وي در اين کتاب، عمر، عثمان و ابوبکر را لعن کرده است؛[۱۰۱]
  50. مقتل الحسین (کتاب طوسی): شيخ از اين اثر در کتاب الفهرست ياد کرده است؛[۱۰۲]
  51. مقدمة فی المدخل الی علم الکلام: اين اثر به املاي شيخ و به کتابت نظام الدین محمود بن علی خوارزمی نگاشته شده است. اين کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسيده است.[۱۰۳]
  52. مناسک الحج فی مجرد العمل: در فقه. کتابي است در اعمال و مناسک حجّ؛[۱۰۴]
  53. هدایة المسترشد وبصيرة المتعبد: در ادعيه. امروزه از اين اثر، نسخه‌اي موجود نمانده است. با وجود اين، بنا به گزارش علامه مجلسی، نسخه‌اي از اين اثر تا سال 599ه‍ .ق. به طور کامل موجود بوده است.[۱۰۵]

بررسي روش غيبت‌پژوهي شيخ طوسي در کتاب الغيبه

در باب مهدویت و غیبت امام زمان(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)، پيش از شيخ طوسي آثاري تاليف شده بود که رويکرد آنها از دو حالت خارج نبود:

  1. رويکرد نقلي که به دو صورت نقل تفسير روايي مهدوي ذيل آيات قرآن و نقل روايات معصومان(عليهم السّلام) بيان مي‌گرديد. اين شيوه مرسوم‌ترين روش درج روايات مهدوي تا زمان شيخ طوسي به شمار مي‌رفت و در مصادر اصلي شيعه، رويکرد درج روايات مهدوي چنين بود.
  2. رويکرد عقلي و استدلالي که عالمان مسلمان از قرن پنجم هجري قمري به آن پرداختند و نخستين متکلّماني که براي پاسخ به شبهات مهدوي شيعيان به درج آثار اين‌چنيني پرداختند، شیخ مفید در الفصول العشرة فی الغیبة،[۱۰۶] سید مرتضی علم‌الهدی در المقنع فی الغیبة[۱۰۷] و شيخ طوسي در الغیبة (طوسی)[۱۰۸] بوده‌اند. اين رويه در قرن‌هاي بعد نيز ادامه يافت.

در اين ميان شيوة نگارش کتاب الغيبه شيخ طوسي، سه ويژگي منحصر به فرد دارد که کتاب او را در ميان آثار مهدوي مشابه، ممتاز و سرآمد مي‌سازد. نخست اينکه کتاب الغيبه از لحاظ ماهيتي، کلامي و از لحاظ ابراز بحث، روايي است؛ در حالي که در کتاب الغيبه نعماني و کمال‌الدین و تمام النعمة شيخ صدوق، روايات خودِ دليل هستند و نه ابزار دليل.[۱۰۹] دومين تمايز کتاب الغيبه با ديگر کتب مهدوي اين است که شيخ طوسي مخاطب کتاب خود را شيعيان و غير شيعيان، توأمان قرار داده است. به عبارت ديگر، شيخ طوسي در تنظيم کلامي اين اثر، نگاه برون ديني به موضوع مهدوي دارد.[۱۱۰] سومين عامل تمايز الغيبه اين است که شيخ طوسي در انتخاب روايات، تنها احاديث عِلم‌آور را از افراد ثقه در الغيبه درج و از ذکر روايات مرسل و خبر واحد خودداري کرده است؛ فلذا اين اثر از مستحکم‌ترين آثار مهدوي به شمار مي‌رود.[۱۱۱]

وفات

شيخ طوسي در 460ه‍ .ق. شب دوشنبه، 22 محرّم درگذشت و شاگردانش حسن بن مهدي سليقي، حسن بن عبدالواحد عين زربي و ابوالحسن لؤلؤ او را غسل داده و در خانه‌اش دفن کردند.[۱۱۲] طبق وصيت شيخ، اين خانه به مسجد تبديل شد. مسجد شیخ طوسی (که جامع الشّيخ الطوسي نيز ناميده مي‌شود) امروزه از مساجد مشهور نجف است. اين مسجد که در محلّة مشراق قرار دارد، تا به حال چندين‌بار بازسازي، مرمّت و تعمير اساسي شده است.[۱۱۳] مسجد طوسي در سمت شمال حرم امام علی معروف است و تقريباً دويست متر از صحن مطهّر حضرت اميرامؤمنين علی بن ابی‌طالب(عليه السّلام) فاصله دارد. به همين مناسبت آن در صحن را كه به مقبرة شيخ منتهي مي‌شود، باب الطوسی (درب طوسي) و همچنين خياباني كه در آن ناحيه احداث كرده‌اند، شارع الطوسی (خيابان طوسي) مي‌نامند.

پانویس

  1. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 161.
  2. ↑ رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، ص 403.
  3. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 161.
  4. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 161.
  5. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 161.
  6. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 161.
  7. ↑ ريحانة الادب، محمّدعلي مدرّس تبريزي، ص 185.
  8. ↑ الکامل في التاريخ، علي بن محمّد ابن اثير، ج 9، ص 637.
  9. ↑ تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، محمّد بن احمد ذهبي، ج 10، ص 122.
  10. ↑ زبدة المقال من معجم الرجال، بسام مرتضي، ج 2، ص 272.
  11. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 161.
  12. ↑ تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، محمّد بن احمد ذهبي، ج 30، ص 342.
  13. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 255.
  14. ↑ المنتظم في تاريخ الامم و الملوک، عبدالرّحمن بن علي ابن جوزي، ج ‌16، ص ‌8.
  15. ↑ الکامل في التاريخ، علي بن محمّد ابن اثير، ج ‌12، ص ‌119.
  16. ↑ نگاهي به تاريخ تفکّر اماميه؛ از آغاز تا ظهور صفويه, مهدي فرمانيان و مصطفي صادقي کاشاني، ص 56.
  17. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، صص 161 و 162.
  18. ↑ سيري در زندگي شيخ طوسي، علي دواني، ص 20.
  19. ↑ اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، ج 9، ص 160.
  20. ↑ لؤلؤة البحرين، يوسف بن احمد بحراني، صص 297- 298.
  21. ↑ منتهي المطلب في تحقيق المذهب، حسن بن يوسف علّامه حلّي، ج 1، ص 11.
  22. ↑ قاموس الرّجال، محمّدتقي شوشتري، ج 9، ص 209.
  23. ↑ نگاهي به تاريخ تفکّر اماميه؛ از آغاز تا ظهور صفويه، مهدي فرمانيان و مصطفي صادقي کاشاني، صص 55 و 103.
  24. ↑ «نقش شيخ طوسي در ايجاد نهضت علمي با تأکيد بر تطوّر فقهي»، زهرا رضازاده عسکري، پژوهش ديني، شمارة 12، ص 242.
  25. ↑ نگاهي به تاريخ تفکّر اماميه؛ از آغاز تا ظهور صفويه، مهدي فرمانيان و مصطفي صادقي کاشاني، ص 103.
  26. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 162.
  27. ↑ التبيان في تفسير القرآن، محمّد بن حسن طوسي، ج‌ 1، ص 1.
  28. ↑ النقض، عبدالجليل قزويني رازي، ص 212.
  29. ↑ «نگاهي به نخستين تفسير جامع و کامل جهان تشيّع؛ مروري بر کتاب شيخ طوسي و تفسير تبيان»، طاهره غلامي، کتاب ماه دين، شمارة 176. ص 86.
  30. ↑ رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، ص 403.
  31. ↑ «درس رجال استاد سيّد جواد شبيري، جلسة 47»، وبسايت مدرسة فقاهت، به نشاني http://eshia.ir/
  32. ↑ «حيات علمي شيخ طوسي»، سميّه سادات سجّادي، پژوهه، به نشاني www.pajoohe.ir
  33. ↑ خلاصة الاقوال، حسن بن يوسف علّامه حلّي، ج 1، ص 249.
  34. ↑ تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، محمّد بن احمد ذهبي، ج 30، ص 342.
  35. ↑ النقض، عبدالجليل قزويني رازي، ص 40.
  36. ↑ مستدرک الوسائل، ميرزا حسين نوري، ج 3، ص 509.
  37. ↑ النّهاية في مجرّد الفقه و الفتاوي، محمّد بن حسن طوسي، صص 32-31.
  38. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 161.
  39. ↑ مشيخة الحديث، محمّدحسين حسيني جلالي، ج 1، صص ‌58-59،
  40. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 161.
  41. ↑ النّهاية في مجرّد الفقه و الفتاوي، محمّد بن حسن طوسي، صص 36-39.
  42. ↑ الفهرست منتجب الدين، علي بن عبيدالله منتجب الدين، صص 33 و 75.
  43. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، صص 68-70.
  44. ↑ «شيخ طوسي»، محمّد محسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 13، صص 19-22.
  45. ↑ «شيخ طوسي»، محمّد محسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 13، ص 25.
  46. ↑ «شيخ طوسي و عدّة الاصول»، ابوالقاسم گرجي، ، مقالات و بررسي‌ها، شمارة 2. ص 27.
  47. ↑ «کتب اربعة حديث شيعه»، کاظم مدير شانه‌چي، نامة آستان قدس، شمارة 38. ص 174.
  48. ↑ «تدوين حديث»، مجيد معارف و محسن معيني و ليلا هوشنگي، دانشنامة جهان اسلام.
  49. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، صص 56-55.
  50. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، ص 67.
  51. ↑ «شيخ طوسي»، محمّد محسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 13، ص 25.
  52. ↑ «کتب اربعه؛ مزيت‌ها و اشکالات»، سيّد علي هاشمي خان‌عبّاسي و مصطفي رجايي‌پور، فقه و تاريخ تمدّن، شمارة 26، صص 228-232.
  53. ↑ «پژوهشي پيرامون مصنّفات شيخ طوسي»، محمّد اديبي مهر، پژوهش‌هاي ديني، شمارة 12، ص 132.
  54. ↑ «دست‌نويس‌هاي آثار شيخ طوسي در کتابخانة مرکزي آستان قدس رضوي»، عبدالله غفراني، کتابداري و اطّلاع‌رساني، شمارة 14.
  55. ↑ زندگي‌نامه و آثار شيخ طوسي، محمّد محسن منزوي طهراني، ص 38.
  56. ↑ «پژوهشي پيرامون مصنّفات شيخ طوسي»، محمّد اديبي مهر، پژوهش‌هاي ديني، شمارة 12، صص 132-133.
  57. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، ص 57.
  58. ↑ «شيخ طوسي»، محمّد محسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 13، ص 26.
  59. ↑ «الاستبصار»، کارگروه فقه، دانشنامة بزرگ اسلامي، ج 8، شمارة 3296.
  60. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، صص 58-59.
  61. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد, مطالعات اسلامي، شمارة 80، ص 66.
  62. ↑ «دست‌نويس‌هاي آثار شيخ طوسي در کتابخانه مرکزي آستان قدس رضوي»، عبدالله غفراني، کتابداري و اطّلاع‌رساني، شمارة 14.
  63. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  64. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، ص 67.
  65. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 26.
  66. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  67. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، ص 62.
  68. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 26.
  69. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  70. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، ص 63.
  71. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، صص 26-27.
  72. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  73. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، ص 62.
  74. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 30.
  75. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  76. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، صص 62-63.
  77. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 30.
  78. ↑ زندگي‌نامه و آثار شيخ طوسي، محمّد محسن منزوي طهراني، ص 48.
  79. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  80. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، صص 57-58.
  81. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 31.
  82. ↑ شيخ طوسي و عدّة الاصول، ابوالقاسم گرجي، ص 29.
  83. ↑ «کتب اربعه؛ مزيت‌ها و اشکالات»، سيّد علي هاشمي خان‌عبّاسي و مصطفي رجايي‌پور، فقه و تاريخ تمدّن، شمارة 26، صص 225-228.
  84. ↑ «کتب اربعه؛ مزيت‌ها و اشکالات»، سيّد علي هاشمي خان‌عبّاسي و مصطفي رجايي‌پور، فقه و تاريخ تمدّن، شمارة 26، صص 231.
  85. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، صص 57-58.
  86. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 31.
  87. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  88. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 33.
  89. ↑ زندگي‌نامه و آثار شيخ طوسي، محمّد محسن منزوي طهراني، ص 57.
  90. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  91. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، ص 60.
  92. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، صص 31-32.
  93. ↑ زندگي‌نامه و آثار شيخ طوسي، محمّد محسن منزوي طهراني، ص 51.
  94. ↑ زندگي‌نامه و آثار شيخ طوسي، محمّد محسن منزوي طهراني، ص 51.
  95. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  96. ↑ «پژوهشي پيرامون مصنّفات شيخ طوسي»، محمّد اديبي مهر، پژوهش‌هاي ديني، شمارة 12، ص 139.
  97. ↑ «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، شمارة 80، ص 63.
  98. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 32.
  99. ↑ «پژوهشي پيرامون مصنّفات شيخ طوسي»، محمّد اديبي مهر، پژوهش‌هاي ديني، شمارة 12، ص 144.
  100. ↑ «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  101. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس, شمارة 15، ص 33.
  102. ↑ «پژوهشي پيرامون مصنّفات شيخ طوسي»، محمّد اديبي مهر، پژوهش‌هاي ديني، شمارة 12، ص 144.
  103. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 33.
  104. ↑ «پژوهشي پيرامون مصنّفات شيخ طوسي»، محمّد اديبي مهر، پژوهش‌هاي ديني، شمارة 12، ص 144.
  105. ↑ «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، شمارة 15، ص 33.
  106. ↑ الفصول العشرة في الغيبه، محمّد بن محمّد بن نعمان معروف به شيخ مفيد، ص 30.
  107. ↑ المقنع في الغيبة، علي بن حسين علم الهدي، صص 34-35.
  108. ↑ الغيبة، محمّد بن حسن طوسي، ص 2.
  109. ↑ براي مطالعة بيشتر ن.ک: «سير تحوّل غيبت‌پژوهي اماميه با تأکيد بر روش کلامي شيخ طوسي»، مصطفي اميري و حيدرعلي رستمي، پژوهشنامة کلام تطبيقي شيعه، شمارة 5، صص 144-146.
  110. ↑ «سير تحوّل غيبت‌پژوهي اماميه با تأکيد بر روش کلامي شيخ طوسي»، مصطفي اميري و حيدرعلي رستمي، پژوهشنامة کلام تطبيقي شيعه، شمارة 5، صص 146-147.
  111. ↑ «سير تحوّل غيبت‌پژوهي اماميه با تأکيد بر روش کلامي شيخ طوسي»، مصطفي اميري و حيدرعلي رستمي، پژوهشنامة کلام تطبيقي شيعه، شمارة 5، صص 147-148.
  112. ↑ طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 2، ص 162.
  113. ↑ راهنماي مصوّر سفر زيارتي عراق، سيّداحمد علوي، ص 150.

منابع

  • «الاستبصار»، کارگروه فقه، دانشنامة بزرگ اسلامي، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامي، 1367ه‍ .ش.
  • اعيان الشّيعة، سيّد محسن امين عاملي، تحقيق حسن الامين، بيروت، [بي‌نا], 1406ه‍ .ق.
  • الامالي، محمّد بن حسن طوسي، قم، دار الثقافه، چاپ اوّل، 1414ه‍ .ق.
  • البداية و النهاية، اسماعيل بن عمر بن کثير الدمشقي، تحقيق علي شيري، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1408ه‍ .ق.
  • «پژوهشي پيرامون مصنّفات شيخ طوسي»، محمّد اديبي مهر، پژوهش‌هاي ديني، 1384ه‍ .ش. شمارة 12.
  • تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، محمّد بن احمد ذهبي، تحقيق سعد يوسف محمود ابوعزيز، خيري سعيد و ديگران، قاهره، المکتبة التوفيقية، [بي‌تا].
  • تاريخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجي، تهران، سمت، 1385ه‍ .ش.
  • التبيان في تفسير القرآن، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق احمد حبيب قصير عاملي، بيروت، دار احياء التراث العربي، [بي‌تا].
  • «تدوين حديث»، مجيد معارف و محسن معيني و ليلا هوشنگي، دانشنامة جهان اسلام، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامي، 1388ه‍ .ش.
  • تهذيب الاحکام، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق حسن خرسان، تصحيح محمّد آخوندي، تهران، دار الکتب الاسلاميه، 1365ه‍ .ش.
  • الحدائق الناضرة في احکام العترة الطاهره، يوسف بن احمد بحراني، تحقيق محمّدتقي ايرواني، قم، مؤسّسة نشر اسلامي، 1363ه‍ .ش.
  • «حيات علمي شيخ طوسي»، سميّه سادات سجّادي، پژوهه، بزرگترين بانک مقالات علوم انساني و اسلامي، وابسته به پژوهشکدة باقر العلوم، به نشاني www.pajoohe.ir
  • خلاصة الاقوال، حسن بن يوسف علّامه حلّي، تحقيق جواد قيّومي اصفهاني، قم، نشر الفقاهه، چاپ اوّل، 1417ه‍ .ق.
  • «درس رجال استاد سيّد جواد شبيري، جلسة 47»، وبسايت مدرسة فقاهت، به نشاني http://eshia.ir/
  • «دست‌نويس‌هاي آثار شيخ طوسي در کتابخانه مرکزي آستان قدس رضوي»، عبدالله غفراني، کتابداري و اطّلاع‌رساني، 1382ه‍ .ش.، شمارة 14.
  • راهنماي مصوّر سفر زيارتي عراق، سيّداحمد علوي، قم، معروف، 1389ه‍ .ق.
  • الرّجال، حسن بن علي بن داوود حلّي، قم، منشورات شريف الرضي، 1392ه‍ .ق.
  • رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، قم، مؤسّسة النشر الاسلامي، چاپ ششم، 1365ه‍ .ش.
  • ريحانة الادب، محمّدعلي مدرّس تبريزي، تهران، کتابفروشي خيّام، چاپ سوم، 1369ه‍ .ش.
  • زبدة المقال من معجم الرجال، بسام مرتضي، بيروت، دار المحجة البيضاء، 1426ه‍ .ق.
  • زندگي‌نامه و آثار شيخ طوسي، محمّد محسن منزوي طهراني، ترجمة محمّد طبيبيان، عليرضا ميرزا محمّد، تهران، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1376ه‍ .ش.
  • «سه گفتار در باب کتب اربعه، کافي و کليني»، فتح الله ذوقي، ترجمة حسين متّقي، سفينه، 1391ه‍ .ش.، شمارة 35.
  • «سير تحوّل غيبت‌پژوهي اماميه با تأکيد بر روش کلامي شيخ طوسي»، مصطفي اميري و حيدرعلي رستمي، پژوهشنامة کلام تطبيقي شيعه، پاييز و زمستان 1401ه‍ .ش.، شمارة 5.
  • سيري در زندگي شيخ طوسي، هزارة شيخ طوسي، علي دواني، تهران، مؤسّسة انتشاراتي اميرکبير، 1362ه‍ .ش.
  • «شيخ طوسي»، محمّد محسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، 1341ه‍ .ش.، شمارة 13.
  • شيخ طوسي: خورشيد ابرار، عليرضا شهروي، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، مرکز چاپ و نشر، چاپ اوّل، 1373ه‍ .ش.
  • «شيخ طوسي و عدّة الاصول»، ابوالقاسم گرجي، مقالات و بررسي‌ها، 1349ه‍ .ش.، شمارة 2.
  • طبقات اعلام الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، بيروت، داراحياء التّراث العربي، 1430ه‍ .ق.
  • «طوسي، محمّد بن حسن»، سيّد محمّد عمادي حائري، دانشنامة جهان اسلام، تهران، بنياد دائرة المعارف اسلامي، ج 1، مقالة شمارة 7241.
  • الغيبة، محمّد بن حسن طوسي، تصحيح عبادالله تهراني و علي‌احمد ناصح، قم، دارالمعارف الاسلاميه، چاپ اوّل، 1411ه‍ .ق.
  • الفصول العشرة في الغيبه، محمّد بن محمّد بن نعمان معروف به شيخ مفيد، تهران، کنگرة شيخ مفيد، 1413ه‍ .ق.
  • فوائد الرجاليه، سيد محمّدمهدى بحرالعلوم، تهران، دانشگاه امام صادق(عليه السّلام)، چاپ اوّل، 1363ه‍ .ش.
  • «فهرست کتب شيخ طوسي»، محمّدمحسن منزوي طهراني، ترجمة سيّد علي‌اکبر واعظ موسوي، نامة آستان قدس، 1342ه‍ .ش.، شمارة 15.
  • فهرست کتب الشيعة و اصولهم و اسماء المصنفين و اصحاب الاصول، محمّد بن حسن طوسي، تحقيق عبدالعزيز طباطبايي، قم، مکتبة المحقق الطباطبائي، 1420ه‍ .ق.
  • الفهرست منتجب الدّين، علي بن عبيدالله منتجب الدّين، تحقيق جلال‌الدّين محدّث ارموي، قم، کتابخانة آيت الله مرعشي نجفي، 1366ه‍ .ش.
  • قاموس الرّجال، محمّدتقي شوشتري، قم، جامعة مدرّسين حوزة علمية قم، دفتر انتشارات اسلامي، چاپ دوم، 1410ه‍ .ق.
  • الکامل في التاريخ، علي بن محمّد ابن اثير، بيروت، دار صادر، چاپ اوّل، 1385ه‍ .ق.
  • «کتاب‌شناسي آثار شيخ»، مؤسّسة نور، نرم‌افزار مجموعه آثار شيخ طوسي.
  • «کتب اربعه؛ مزيت‌ها و اشکالات»، سيّد علي هاشمي خان‌عبّاسي و مصطفي رجايي‌پور، فقه و تاريخ تمدّن، 1389ه‍ .ش.، شمارة 26.
  • «کتب اربعة حديث شيعه»، کاظم مدير شانه‌چي، نامة آستان قدس، 1347ه‍ .ش.، شمارة 38.
  • «گاه‌شماري آثار شيخ طوسي»، علّيه رضاداد، مطالعات اسلامي، 1386ه‍ .ش.، شمارة 80.
  • لسان الميزان، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، بيروت، مؤسّسة الاعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، 1971م.
  • لؤلؤة البحرين، يوسف بن احمد بحراني، تحقيق سيّد محمّدصادق بحرالعلوم، نجف، مطبعة النعمان، 1969م.
  • مرزبان شيعه؛ ويژة بزرگداشت شيخ طوسي، حسنعلي محمودي، قم، مرکز پژوهش‌هاي اسلامي صدا و سيما، 1381ه‍ .ش.
  • مستدرک الوسائل، حسين بن محمّدتقي نوري، قم، اسماعيليان، 1382ه‍ .ق.
  • مشيخة الحديث، محمّدحسين حسيني جلالي، شيکاگو، The open school، [بي‌تا].
  • المصباح الصغير، مرکز پژوهش‌هاي اسلامي، نسخه‌هاي خطّي و عکسي، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامي، 1389ه‍ .ش.
  • مقدّمه‌اي بر فقه شيعه، سيّد حسين مدرّسي طباطبايي، ترجمة محمّدآصف فکرت، مشهد، آستان قدس رضوي بنياد پژوهش‌هاي اسلامي، 1368ه‍ .ش.
  • المقنع في الغيبة، علي بن حسين علم الهدي، قم، مؤسّسة آل البيت(عليهم السّلام)، 1416ه‍ .ق.
  • المنتظم في تاريخ الامم و الملوک، عبدالرّحمن بن علي ابن جوزي، تحقيق مصطفي عبدالقادر عطا، بيروت، دار الکتب العلمية، چاپ اوّل، 1412ه‍ .ق.
  • منتقي الجمان، حسن بن زين‌الدّين ابن شهيد ثاني، تصحيح علي‌اکبر غفاري، قم، مؤسّسة نشر اسلامي، 1362ه‍ .ش.
  • منتهي المطلب في تحقيق المذهب، حسن بن يوسف علّامه حلّي، مشهد، مجمع البحوث الاسلاميه، 1412ه‍ .ق.
  • «نقش شيخ طوسي در ايجاد نهضت علمي با تأکيد بر تطوّر فقهي»، زهرا رضازاده عسکري، پژوهش ديني، زمستان 1384ه‍ .ش.، شمارة 12.
  • «نقش شيخ طوسي در تحوّل و پويايي فقه حکومتي»، ناصر مکارم شيرازي، شبکة اجتهاد، به نشاني http://ijtihadnet.ir/
  • النقض، عبدالجليل قزويني رازي، تهران، انتشارات انجمن آثار ملى، 1358ه‍ .ش.
  • ‌نگاهي به تاريخ تفکّر اماميه؛ از آغاز تا ظهور صفويه، مهدي فرمانيان و مصطفي صادقي کاشاني، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اوّل، 1394ه‍ .ش.
  • «نگاهي به نخستين تفسير جامع و کامل جهان تشيّع؛ مروري بر کتاب شيخ طوسي و تفسير تبيان»، طاهره غلامي، کتاب ماه دين، خرداد 1391ه‍ .ش.، شمارة 176.
  • النّهاية في مجرّد الفقه و الفتاوي، محمّد بن حسن طوسي، بيروت، دار الکتاب العربي، [بي‌تا].
  • ويکي شيعه، به نشاني fa.wikishia.net
  • ويکي فقه، به نشاني fa.wikifeqh.ir
برگرفته از «https://wiki.mouood.com/index.php?title=محمّد_بن_حسن_بن_علی_بن_حسن_طوسی&oldid=568»