محمّد بن علی بن عثمان کَراجُکی (یا کَراجَکی)

مشخصات فردی

نام کامل

محمّد بن علي بن عثمان کَراجُکي (يا کَراجَکي)

کنیه

ابوالفتح

شهرت

ابوالفتح کراجکی

لقب

قاضی؛ الخیمی (به گزارش یافعی)

زادروز

حدود ۳۷۴ هـ.ق (احتمالی)

محل تولد

نامعلوم (برخی او را اهل کراجک در نزدیکی واسط دانسته‌اند)

محل زندگی

رمله، مصر، صور و برخی شهرهای دیگر شام و فلسطین

مذهب

شیعه

فعالیت و جایگاه

دوره

قرن چهارم و پنجم هجری قمری

گرایش فکری

مکتب بغداد (متأخر)

حوزه فعالیت

فقه، حدیث، کلام، نجوم، طب، نحو و لغت

جایگاه علمی

فقیه، محدث، متکلم و علامه

روابط علمی

استادان شاخص

شیخ مفید، سید مرتضی علم‌الهدی، سالار بن عبدالعزیز، شیخ طوسی

شاگردان شاخص

عبدالرحمان خزاعی نیشابوری، ابومحمد حبشی، حسین بن هبة الله طرابلسی

آثار

آثار شاخص

کنز الفوائد، الاستنصار فی النص علی الائمة الاطهار، البستان (المشجّر)، تلخیص تنزیه الانبیاء

وفات

وفات

۲ ربیع‌الثانی ۴۴۹ هـ.ق

محل وفات

شهر صور (در جنوب لبنان)

فقيه، محدّث و عالم شيعي قرن چهارم و پنجم هجري قمري، مکنّي به ابوالفتح، مشهور به ابوالفتح کراجکي و متوفّاي 449ه‍ .ق. است. وي از انديشمندان متأخّر مکتب بغداد به شمار مي‌رود.

شرح حال

دربارة تاريخ و مکان ولادت ابوالفتح کراجکی در منابع، مطلبي ذکر نشده است؛ امّا به طور احتمالي، با توجّه به اينکه وي در سال 399ه‍ .ق. از ابوالحسن علی بن احمد لغوی، معروف به ابن رکاز روايت کرده و معمولاً اين کار در سنين بيست و پنج سالگي امکان‌پذير است، مي‌توان حدس زد سال ولادت او 374ه‍ .ق. بوده و حدود هفتاد و پنج سال عمر نموده است.

دربارة محلّ تولّدش نيز به اين نکته اشاره شده که وي نزيل رمله، يعني ساکن شهر رمله بوده است. سید عبدالعزیز کریمی مي‌نويسد: «عبارت نزيل رمله به اين نکته اشاره دارد که وي در آنجا سکونت داشته است.» سپس مي‌نويسد: «برخي قائلند وي اهل کراجک، از روستاهاي نزديک واسط بوده است.»

دربارة سبب نام‌گذاري او به کراجکي و نحوة تلفّظ اين اسم در بين تاريخ‌نگاران چند ايده وجود دارد:

1. برخي مانند صاحب ریاض العلماء و عباس قمی، در کتاب الکنی و الالقاب، کَراجُک را روستايي واقع در دروازة واسط، در مرکز شرقي عراق، سر راه بغداد، بصره دانسته‌اند؛
2. ابن حجر عسقلانی، کَراجَکي را بر گرفته از کلمه کَراجَک مي‌داند که به معناي يک نوع کار بدني است:
3. یافعی لقب الخِيَمي را نيز به القاب کراجکي اضافه نموده است. خيم نام يکي از شهرهاي مصر است.

دربارة اينکه چرا او را قاضي خطاب کرده‌اند، خبر دقيقي در دست نيست؛ زيرا تاکنون هيچ شهري شناخته نشده که منصب قضاوت يا حکومت آن بر عهدة شخصيت مورد نظر ما بوده باشد.

کراجکي عشق روزافزوني به تحصيل دانش داشت و در دوران زندگي‌اش، پيوسته براي آموختن تازه‌ها به سرزمين‌هاي مختلف اسلامي و غير اسلامي سفر نمود. در اين سفرها علاوه بر تحصيل، آثار گران‌سنگي را نيز براي برخي اشخاص، مانند اميران، صاحب‌منصبان و عالمان به رشتة تحرير در آورده است. از تأليفات متعدّد و متنوّع اين عالم فرزانه در زمينه‌هاي فقه، اصول فقه، حساب، رياضيات، فلک، ادب، حديث، فلسفه، کلام، نحو، اخلاق، تاريخ، رجال، تفسير و... به روشني مي‌توان دريافت که وي به معارف و دانش‌هاي موجود در عصرش، توجّه خاصّي داشته است. به دليل تلاش کراجکي در فراگيري دانش‌هاي مختلف، تاريخ‌نگاران او را به اوصافي، چون نحوي، لغوي، منجّم، طبيب، متکّلم، محدّث، فقيه و متفنّن توصيف نموده‌اند.

اسامي سرزمين‌هايي که کراجکي بدانجا سفر کرده، بدين شرح است: دمشق، طرابلس و بغداد (399ه‍ .ق.)، میافارقین (399ه‍ .ق.)، قاهره (407 و 426ه‍ .ق.)، صیدا لبنان (411ه‍ .ق.)، مکه (413ه‍ .ق.)، رمله (410-416ه‍ .ق.)، صور (لبنان) لبنان (416ه‍ .ق.)، ببلیس (418ه‍ .ق.)، مصر (436ه‍ .ق.)، حلب (436ه‍ .ق.)، طبریه و فلسطین (436ه‍ .ق.).

گويند که بيشترين اقامت وي در مصر بوده است. وي در شهرهاي مکّه، رمله، حلب و قاهره حديث روايت نموده است. اين‌طور که معلوم است کراجک واسط عراق، اطراف بغداد بوده که ايشان اصالتاً از آنجا بوده است. ايشان پس از رحلت استادش، شیخ مفید به حج رفت و احياناً به بغداد بازگشت و پس از مفيد، از محضر سالار بن عبدالعزیز و سید مرتضی استفاده نمود و گفته شده که وي از ملازمان سید مرتضی بوده است. سپس به شام و فلسطين و مصر رفت و در شهرهاي رمله, طرابلس، طبريّه، دمشق، قیساریه، صيدا، حلب و عین زربی اقامتي هم داشته و سرانجام در سال 449ه‍ .ق. در شهر صور، واقع در جنوب لبنان بدورد حيات گفته است.

جايگاه و مقام علمي

کراجکي از جمله علماي برجسته‌اي است که علماي شيعه و سنّي در خصوص جايگاه علمي، وثاقت و احاطة ايشان به علوم مختلف سخن گفته‌اند. در اينجا به پاره‌اي از اين اقوال اشاره مي‌کنيم.

منتجب‌الدین رازی در الفهرست (منتجب‌الدین)، وي را شيخ عالم و ثقه و فقيه اصحاب معرّفي کرده است.

شیخ حر عاملی مي‌نويسد: «عالم، فاضل، متکلم، فقيه، محدّث جليل القدر...»

شهيد اوّل در بسياري از کتاب‌هايش از کراجکي به علّامه تعبير مي‌کند؛ با اينکه از علامه حلی به فاضل تعبير مي‌نمايد.

علامه مجلسی مي‌گويد:

«امّا کراجکي، او از عالمان و متکّلمان بزرگ است و جميع ارباب اجازات به او مستند مي‌شوند. کتاب کنز الفوائد او از کتاب‌هاي مشهوري است که همة کساني که بعد از او آمده‌اند، از آن بهره برده‌اند و بقية کتاب‌هايش نيز در نهايت متانت هستند.»

عبدالله مامقانی در تنقیح المقال پس از اينکه ايشان را فقيه و ثقه معرّفي مي‌کند، مي‌نويسد:

«هر کس کتب وي را ملاحظه کند، نهايت فضل و تحقيق و دقّت و کمال اطّلاع ايشان را از ساير مذاهب به خوبي مي‌تواند درک کند.»

سید احمد حسینی در مقدّمة کتاب معدن الجواهر مي‌نويسد: «نحوي، لغوي، منجّم، طبيب، متکّلم، فقيه، محدّث... .»

ذهبی از علماي اهل سنّت، وي را شيخ شيعه، از بزرگان شيعه، ماهر در فقه و اصول شيعي، نحوي، لغوي، منجّم و طبيب معرّفي کرده است.

یافعی ديگر عالم سنّي مي‌نويسد:

«در اين سال (449ه‍ .ق.) ابوالفتح محمّد بن علي کراجکي رحلت کرد. وي سرور شيعه و صاحب تصانيف متعدّده، نحوي، لغوي، منجّم، طبيب، متکّلّم مي‌باشد.»

به نظر مي‌رسد از بين جنبه‌هاي مختلف علمي و علومي که ايشان به آن احاطه داشته و به عنوان علاّمه معرّفي شده، محدّث بودن و فقاهت ايشان از برجستگي خاصّي برخوردار بوده است. در کتاب مقدمه‌ای بر فقه شیعه در خصوص جنبة فقاهتي ايشان آمده است: «فقيه شيعي نيمة اوّل قرن پنجم هجري قمري در اثر فقهي خود به نام بستان (کتاب)، ابواب فقه را به ترتيب مشجّر (درختي) از يکديگر تفريع کرد که عملي ابتکاري بود...»

اساتيد و مشايخ

وي گروه زيادي از علماي زمانش را از خاصّه و عامّه ملاقات و نزد ايشان تلمّذ کرده و از آنها روايت شنيده است؛ از جمله مهم‌ترين اساتيد و مشايخ وي مي‌توان به شیخ مفید، شیخ طوسی، نجاشی، سالار بن عبدالعزیز، ابن واسطی، ابن براج طرابلسی، اسد بن ابراهیم بن کلیب سلمی حرانی، ابن شاذان قمی، صيرفي بغدادي، احمد بن نوح بن محمد حنبلی و.... اشاره کرد.

يکي از دانش‌هايي که کراجکي بدان پرداخته، علم حديث است. وي از بزرگان اين رشته در شهرهاي مختلف بهره برده و به نقل حديث مبادرت ورزيده است. اسامي تعدادي از مشايخ وي در اين دانش عبارتند از:

1. احمد بن حمزه شریف ابومنصور حسینی عریضی؛
2. احمد بن محمد بن احمد هالینی هروی (410ه‍ .ق.)؛
3. اسد بن ابراهیم بن کلیب سلمی خراسانی، بغداد (410ه‍ .ق.)؛
4. عبدالله بن عثمان بن حماس ابومحمد؛
5. ابوالعباس بن نوح بن محمد حنبلی (411ه‍ .ق.)؛
6. علی بن محمد ابوالحسن بساط بغدادی (410ه‍ .ق.)؛
7. ابوالحسن بن موسی بن جعفر حسینی، قاهره (407ه‍ .ق.)؛
8. محمد بن علی بن محمد صخر قاضی ابوالحسن ازدی، مصر (426ه‍ .ق.)؛
9. محمد بن احمد بن شاذان قمی، مکه (412ه‍ .ق.)؛
10. علی بن احمد ابوالحسن لغوی، معروف به ابن رکاز، میافارقین (399ه‍ .ق.)؛
11. سید مرتضی، بغداد (436ه‍ .ق.)؛
12. شیخ ابوالعباس احمد بن اسماعیل بن عثمان، حلب (436ه‍ .ق.).

شاگردان و راويان

از جمله شاگردان ايشان مي‌توان عبدالرحمان خزاعی نیشابوری، ابومحمد حبشی و حسین بن هبة الله طرابلسی را نام برد.

آثار

از علّامه ابوالفتح کراجکي تأليفات بسيار زيادي در زمينه‌هاي مختلف علمي، از جمله علوم اسلامي به يادگار مانده است.

برخي از اين آثار در مستدرک الوسائل، روضات الجنات خوانساري و پاره‌اي از آنها در کنز الفوائد ذکر گرديده‌اند. سید احمد حسینی تأليفات او را بر حسب شمارش بعضي از علما، هفتاد مورد دانسته است.

کنز الفوائد: اين کتاب به زبان عربى و حاوى مباحثى ارزشمند دربارة موضوعات گوناگون اسلامى، مانند حديث، فقه، اخلاق، فلسفه، كلام، موعظه، عقايد، تاريخ اسلام و بررسى مذاهب گوناگون است و کراجکي به طور پراکنده دربارة امام مهدی و اعتقاد به امامت ايشان، تحت عنوان رسالة البیان عن جمل اعتقاد اهل الایمان، دربارة وجوب اعتقاد به امامت حضرت مهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) سخن گفته است و در جاي ديگري اشاره کرده است که بعد از پنج تن آل عبا مقام حضرت مهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) از باقي اهل بيت پیامبر اکرم بالاتر است. و پس از آن چندين روايت از رسول اکرم(صلّ الله عليه و آله) دربارة حضرت مهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)، قيام ايشان و امر به انتظار ايشان آورده است.

در کتاب الاستنصار فی النص علی الائمة الاطهار، چندين بخش به نصوصي اشاره کرده است که دربارة امامت حضرت مهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) در روايات اهل بيت(عليهم السّلام) آمده است.

کتاب تنزیه الانبیاء، اثر سید مرتضی، استاد کراجکي بوده و کراجکي آن را بعدها تلخيص کرده است. فصل آخر کتاب تنزيه الانبياء به مقام عصمت حضرت مهدي(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) اختصاص يافته است.

1. التعجب من اغلاط العامة
2. نوادر الفهرست
3. الصلاة (3 جلد)
4. رسالة ناصریة
5. مواریث المقنع واللجاج
6. المنسک (در احکام حجّ نگاشته شده است)
7. نهج البیان فی مناسک نسوان
8. الاختیار من الاخبار
9. مختصر اخبار (دعائم اسلام)
10. ردع الجاهل وتنبيه الغافل
11. البستان يا المشجر در فقه
12. البیان عن اعتقاد اهل الایمان
13. کافی (کتاب کراجکی) (فقه و کلام)
14. غاية الانصاف فی غاية الخلاف
15. حجة العالم فی هیئة العالم
16. الاسباب الصاره عن معرفة الصواب
17. دامغة النصاری
18. الغاية (دربارة حدوث عالم و اثبات محدّث جهان)
19. رياضة العقول فی مقدمات الاصول
20. مرشد (از کتاب غرر الفوائد انتخاب شده و تفسير بعضي از آيات قرآني است)
21. جواب رسالة الاخوین (امامت و ردّ بر اقوال اشعريان و ايراد آنها بر شيعه)
22. عدة البصیر فی حج یوم الغدیر (اثبات امامت اميرالمؤمنين(عليه السّلام))
23. التعجب فی الأمة من اغلاط العامة
24. الاستبصار (اثبات امامت)
25. معارضة الاضداد باتفاق الاعداد
26. مسئلة القیسرانیه (راجع به ازدواج پيغمبر(صلّ الله عليه و آله) با عايشه و حفصه)
27. النباتیه (در برتري اميرالمؤمنين(عليه السّلام) بر تمامي مردم روي زمين غير از پيغمبر(صلّ الله عليه و آله))
28. کتاب تنزیه الانبیاء (استادش سيّد مرتضي که منزّه بودن ائمّة اطهار(عليهم السّلام) از سهو و خطا را بر آن افزوده است)
29. الانتقام ممن عذر بامیرالمؤمنین(ع) (نقض بر ابن شاذان اشعري)
30. الفاضح (نجوم)
31. مزيل اللبس ومکمل الانس
32. نظم الدرر فی مبنی الکواکب والصور (در هيئت و نجوم)
33. حساب هندی و ابواب آن و جذرها و مکعّبات
34. معدن الجواهر وریاضة الخواطر (در آداب و حکم و آنچه از پيغمبر(صلّ الله عليه و آله) روايت شده است)
35. رياض الحکم
36. موعظة العقل للنفس
37. التعریف بوجوب حق الوالدین
38. اذکار الاخوان بوجود حق الایمان
39. فضیحة الاخوان
40. تحفة در خواتيم (رسالة علویه در برتري اميرالمؤمنين(عليه السّلام) بر تمامي بندگان غير از پيغمبر(صلّ الله عليه و آله))
41. جلیس انتفاع المؤمن بما فی ایدی السلاطین
42. انيس
43. مختصر کتاب ابن جذاع در انساب (بازماندگان از دودمان امام حسن و امام حسين(عليهما السّلام))
44. الزاهد
45. تسلية الرؤساء
46. التأدیب
47. المجالس الاقناع عند تعذر الاجماع (مقدّمات علم کلام)
48. الکفاية فی الهداية
49. الاصول فی مذهب آل الرسول
50. مختصر البیان عن دلالة شهر رمضان
51. جواب رسالة حازمية (در ابطال عدد و تثبيت رؤيت که ردّي است بر ابوالحسن بن ابي‌حازم مصري)
52. الرسالة العامرية
53. القول فی معرفة النبی بالکتابة وسائر اللغات (در شناخت پيغمبر(صلّ الله عليه و آله) با کنايت و ساير لغات)
54. مختصر طبقات الوارث
55. الرسالة الصوفية
56. ایضاح عن احکام النکاح
57. رسالة تنبیه
58. نصیحة الشیعة
59. کتاب الباهر
60. الاخبار فی الاحاد
61. مسئلة العدل فی المحاکمة الی العقل
62. هدایة المسترشد
63. کنز الفوائد
64. الابانة عن المماثلة فی الاستدلال لإثبات النبوة والامامة
65. الاعلام بحقيقة ايمان islam امیرالمؤمنین(ع)
66. الاغلاط فيما يرويه الجمهور
67. الاقناع عند تعذر الاجماع
68. ایضاح السبیل الی علم اوقات اللیل
69. اصحاح المماثلة
70. التذکر باصول الفقه يا مختصر التذکرة
71. الناصرية فی اللیل والجمعة
72. تفضيل الانبياء علي الملائکة
73. التلقین لأولاد المؤمنین
74. التنبیه علی حقيقة البلاغة
75. التهذیب متصل بالتلقین يا تهذیب المسترشدین
76. الجدول فی طبقات الارث يا مختصر طبقات الوراث
77. الجدول المدهش
78. الجليس
79. الجواب عن triple آیات
80. الذخر للمعاد فی صحیح الاعتاد
81. ذکر الاسباب الصادة عن معرفة الصواب
82. الرحلة
83. الرد علی الغلاة
84. الرسالة التبانية يا المسئله التبانية
85. رسالته الی ولده
86. الزاهر فی ادب الملوک
87. العیون فی الآداب
88. الفايدة فی الاصول
89. الفاضح
90. الفهرست
91. الکافية فی الهداية
92. الکلام فی الخلأ والملأ
93. المؤمن المجالس فی مقدمات صناعة الکلام
94. مجلس Lکر والفر
95. مختصر دعائم الاسلام للقاضی النعمان
96. مختصر کتاب ابن خداع الشریف
97. المراشد
98. المنتخب من غرر الفوائد
99. المزار
100. مزيل اللبی ومکمل الانس
101. مسئلة فی العدد وعدد نقص شهر رمضان
102. المسئلة القیسرانية
103. معارضة الاضداد باتفاق الاعداد
104. معرفة الفارض علی استخراج سهام الفرائض
105. المنمهاج الی معرفة منسک الحاج
106. النجوم
107. نقض رسالة فودان بعد
108. کذاب المروزی فی الجزو والوصیة.

وفات

اين عالم جليل القدر پس از عمري تحقيق و تأليف در دوم ربيع الثّاني سال 449ه‍ .ق. در شهر صور وفات يافت.

منابع

• الاستنصار، ابوالفتح محمّد بن علي کراجکي، بيروت، دار الاضواء، [بي‌تا].
• الحاوي في رجال الشيعة الامامية، يحيي بن حميد بن ابي‌طي، تصحيح و تنظيم رسول جعفريان، [بي‌نا]، [بي‌جا]، 1379ه‍ .ش.
• امل الآمل، محمّد بن حسن حرّ عاملي، قم، دار الکتاب الاسلامي، 1404ه‍ .ق.
• بحار الانوار، محمّد باقر مجلسي، بيروت، دار احياء التراث العربي، چاپ دوم، 1403ه‍ .ق.
• تاريخ الإسلام و وفيات المشاهير و الأعلام، محمّد بن احمد ذهبي، محقّق عمر عبدالسّلام تدمري، بيروت، دار الکتاب العربي، 1409ه‍ .ق.
• تعليقة أمل الآمل، عبدالله بن عيسي افندي، منشورات مكتبة آية الله المرعشي النجفي‌، قم، چاپ اوّل، 1410ه‍ .ق.
• تنقيح المقال في علم الرّجال، عبدالله بن محمّد مامقاني، نجف، مطبعة الرّضوية، 1351ه‍ .ق.
• الرّسالة العلويه، محمّد بن علي کراجکي، تحقيق سيّد عبدالعزيز کريمي، قم، دليل ما، 1385ه‍ .ق.
• الرّسالة العلويه، محمّد بن علي کراجکي، تحقيق سيّد احمد حسيني، قم، مهر استوار، [بي‌تا].
• روضات الجنّات في احوال العلماء و السادات، محمّدباقر موسوي خوانساري، قم، اسماعيليان، چاپ اوّل, 1390ه‍ .ش.
• فلاسفة الشيعة حياتهم وآراؤهم، عبدالله نعمه، قم، دار الکتاب الإسلامي، 1987م.
• الفوائد الرّجالية، سيّد محمّدمهدي بحرالعلوم، تهران، مکتبة الصادق(عليه السّلام)، چاپ اوّل، 1363ه‍ .ش.
• الفهرست، علي بن عبدالله منتجب الدّين رازي، قم، کتابخانة عمومي آيت الله مرعشي نجفي، 1366ه‍ .ش.
• کنز العمال في سنن الأقوال و الأفعال، علي بن حسام‌الدّين متّقي، تحقيق محمّد عمر دمياطي، بيروت، دار الکتب العلمية، 1419ه‍ .ق.
• کنز الفوائد، محمّد بن علي کراجکي، قم، مکتبة المصطفوي، [بي‌تا].
• الکنّي و الالقاب، عبّاس قمي، تهران، مکتبة الصدر، 1368ه‍ .ش.
• گلشن ابرار: خلاصه‌اي از زندگي اسوه‌هاي علم و عمل، جمعي از پژوهشگران حوزة علمية قم، قم، معروف، چاپ سوم، 1385ه‍ .ش.
• «محمّد بن علي کراجکي»، وبسايت انديشة قم به نشاني test.wikifeqh.ir
• «محمّد بن علي کراجکي»، وبسايت پژوهه، بزرگترين بانک مقالات علوم انساني و اسلامي، وابسته به پژوهشکدة باقرالعلوم، به نشاني www.pajoohe.ir
• مرآة الجنان، عبدالله بن اسعد يافعي، بيروت، دار الکتب العلمية، 1417ه‍ .ق.
• مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، حسين بن محمّد تقي نوري، بيروت، مؤسّسة آل البيت(عليهم السّلام) لإحياء التراث، 1408ه‍ .ق.
• معالم العلماء في فهرست کتب الشيعة و أسماء المصنفين منهم قديما و حديثا، محمّد بن علي بن شهر آشوب مازندراني، نجف اشرف، المطبعة الحيدرية‌، 1380ه‍ .ق.
• معجم رجال الحديث، سيّد ابوالقاسم خوئي، [بي‌جا]، [بي‌نا]، چاپ پنجم، 1413ه‍ .ق.
• مفاخر اسلام، علي دواني، تهران، اميركبير، چاپ اوّل، 1363ه‍ .ش.
• مقدّمه‌اي بر فقه شيعه، سيّدحسين مدرّسي، ترجمة محمّد آصف فکرت، مشهد، آستان قدس رضوي، چاپ اوّل، 1368ه‍ .ش.
• ويکي شيعه، به نشاني fa.wikishia.net
• ويکي فقه، به نشاني fa.wikifeqh.ir