محمّد بن عیسی بن سَورَة بن موسی بن ضحّاک سُلَمى تِرمِذی

مشخصات فردی

نام کامل

محمّد بن عيسي بن سَورَة بن موسي بن ضحّاک سُلَمى تِرمِذي

کنیه

ابوعیسی

شهرت

ضریر (نابینا)

زادروز

۲۰۹ هـ.ق، ۲۱۰ هـ.ق، یا دویست و اندی (مورد اختلاف)

محل تولد

ترمذ؛ یا روستای بوغ (مورد اختلاف)

فعالیت و جایگاه

دوره

قرن سوم هجری قمری

مذهب

اهل سنت (اصحاب حدیث)

جایگاه علمی

فقیه و محدث

روابط علمی

استادان شاخص

محمد بن اسماعیل بخاری، مسلم بن حجاج، قتیبة بن سعید، ابوزرعه رازی

راویان شاخص

ابوالعباس محمد بن احمد بن محبوب مروزی (محبوبی)

آثار

آثار شاخص

الجامع الصحیح (سنن ترمذی)، الشمائل المحمدية، کتاب العلل، تسمية اصحاب رسول الله

وفات

وفات

۱۳ رجب ۲۷۹ هـ.ق؛ گزارش‌های دیگر: ۲۷۵ هـ.ق، یا پس از ۲۸۰ هـ.ق

محل وفات

روستای بوغ؛ در برخی گزارش‌ها شهر ترمذ

فقيه و محدّث اهل سنت ماوراء النهر در قرن سوم هجري قمري، مکنّـي به ابوعیسی، متولّـد 209 و متوفّــاي 279ه‍ .ق. و نويسندة كتاب سنن ترمذی معروف به سنن ترمذی، از صحاح سته است.

شرح حال

تاريخ تولّد او را به تفاوت، 209ه‍ .ق.، 210ه‍ .ق. و دويست و اندي ذکر کرده‌اند. از آنجا که ترمذي به بوغي نيز شهرت داشته، سزگين زادگاه او را بوغ، روستايي در شش فرسخي ترمذ دانسته است؛ امّا معلوم نيست که وي اهل اين روستا بوده يا اينکه در آنجا سکونت داشته است. طبق سخني از ترمذي جدّ او اهل مرو بوده و در روزگار ليث بن سيّار، به ترمذ هجرت و در آنجا توطّن کرده و وي نيز در اين شهر به دنيا آمده است.

وي به ضرير (نابينا) مشهور بوده است؛ از اين‌رو برخي او را نابيناي مادرزاد دانسته‌اند؛ ولي اين ادّعا با تصريح نويسندگان و آنچه از جزئيات زندگي او در دست است، منافات دارد. برخي نيز نابينايي او را به سبب گريه‌هاي فراوان و زهد و عبادت او دانسته‌اند.

ترمذي در سراسر جامع الصّحيح از کنية خود ابوعيسي استفاده کرده و اين نشان‌دهندة آن است که رواياتي که ابن‌شيبه دربارة کراهت داشتن اين کنيه آورده، در نظر ترمذي بي‌اعتبار بوده است.

او براي تحصيل از ترمذ به شهرهاي ديگر، چون خراسان و عراق و حجاز رفت.

ترمذي حافظه‌اي قوي داشته و به گفتة خودش، در راه مکه محدّثي را ديده و از او تقاضاي املاي حديث کرده و پس از شنيدن چهل حديث غريب از او و حفظ آنها، همه را بدون اشتباه براي آن محدّث بازگو کرده است. اين حکايت سبب شده که او را مَثَل حافظة قوي بدانند.

ترمذي پس از سفر به شهرهاي مختلف به موطن خود بازگشت. گفتني است که وي بنا به عللي نامعلوم، به مصر و شام و ظاهراً به بغداد، يعني مرکز تجمّع محدّثان، فقيهان و ديگر عالمان آن زمان نرفته بود.

شهر ترمذ به عنوان موطن ترمذي به روزگار او، خود از مراکز مهمّ علم و حديث در ماوراء النّهر بوده است. بدين ترتيب، طبيعي مي‌نمايد که وي پيش از آنکه شهرش را براي سفرهاي علمي ترک کند، نه تنها آموزش مقدّماتي، بلکه بخشي از استماع حديث خود را در ترمذ انجام داده باشد. استماع ترمذي از صالح بن عبدالله ترمذي (متوفّاي 239ه‍ .ق.) حکايت از آن دارد که وي شنيدن حديث را در آغاز جواني شروع کرده است.

صالح بن عبدالله که مدّت‌ها در بغداد اقامت داشته و عمرش را در مکّه به پايان آورده، بر پاية قراين، در دهة 230ه‍ .ق.، به تدريس در موطنش، ترمذ اشتغال داشته است. از ديگر مشايخ متقدّم او در ترمذ، بايد به صالح بن محمّد ترمذي از قائلان به ارجاء که با يک واسطه از ابوحنیفه روايت داشته، هُريم بن مِسعَر ازدي ترمذي و جارود بن معاذ ترمذي (متوفّاي 244ه‍ .ق.) اشاره کرد.

مذهب ترمذي

با وجود آنکه اطّلاعات ابن ندیم محدود بوده، امّا دربارة تعلّق مذهبي ترمذي، به دقّت او را در شمار فقيهان اصحاب حدیث آورده است. اطّلاعات ثبت شده دربارة زندگي ترمذي به اندازه‌اي نيست که به چالش‌هاي اعتقادي او در ماوراء النّهر نيز اشاره‌اي رفته باشد. به هر روي، مهم‌ترين منبع براي سخن گفتن دربارة عقايد ترمذي، کتاب جامع اوست که در دو کتاب آن با عناوين کتاب القدر و کتاب الايمان، ترمذي از مواضع معمول اصحاب حديث در نفي قدر و دخيل بودن عمل در ايمان دفاع کرده است.

همچنين کتاب المناقب از جامع، جايگاه مناسبي براي ارائة موضعي اعتدالگرا دربارة صحابه است. وي از يک‌سو بر فضايل اهل بیت(علیهم السّلام) تأکيد کرده و از سويي ديگـر در ذکر مناقب عشره مبشره به تفصيل پرداخته است. کتاب الفتن عملاً مجالي براي تکميل مباحث مربوط به امامت، محکوم کردن قيام به سيف و لزوم جماعت بوده است.

کتاب‌هاي صفة القيامة، صفة الجنّة و صفة النّار نيز از سويي مقدّمه‌اي بر مباحث زهد و از سوي ديگر ردّيه‌اي بر ديدگاه‌هاي متکلّمان مخالف در باب مخلوق نبودن بهشت و جهنّم است. افزون بر آن، ترمذي گاه به مناسبت در بخش‌هاي ديگر از جامع، به منازعات اعتقادي پرداخته است؛ از آن جمله بايد به گشودن بحثي در باب امکان رؤيت خداوند در کتاب صفة الجنّة و تبيين احاديث نزول رب در کتاب الزّکاة اشاره کرد.

رويارويي با فرق

در رويارويي با فرق، احاديث و اشاراتي آشکارا در ابراز مخالفت با خوارج، قدریه و مرجئه ديده مي‌شوند؛ امّا دربارة جهمیه شرايط ويژه‌اي در جامع وجود دارد. از آنجا که در روزگار ترمذي، مذهب جهميه در ماوراءالنّهر و به ويژه ترمذ از نفوذي چشمگير برخوردار بوده است، گويي ترمذي ردّ ديدگاه‌هاي آنان به حديث را وظيفه‌اي مهم براي خود مي‌انگاشته است. وي در موضعي از کتاب در باب احاديث صفات، از قول مشهور نزد اهل سنّت و جماعت دربارة اثبات اين صفات بدون سخن از کيف، ديدگاه جهميه مبني بر انکار اين احاديث و تشبيه دانستن آنها را به نقد گرفته است. او در ضابطه‌اي که ارائه داده، تشبيه را آنگاه محقّق مي‌داند که براي صفات، کيفيتي لحاظ گردد.

اتّخاذ همين مواضع است که در دوره‌هاي پسين، ترمذي را به عنوان يکي از عالمان پايبند به شعائر اعتقادي اصحاب حديث مطرح ساخته است.

مذهب مشايخ ترمذي

بسياري از مشايخ، به ويژه مشايخ کوفه ترمذي، داراي گرايش‌هاي شیعه و در ميان شيوخ او حتّي نام کسي، چون عباد بن يعقوب رواجني ديده مي‌شود که از رجال امامیه است. با وجود آنکه شیخ طوسی او را از اهل سنّت انگاشته، رجال‌شناسان اهل سنّت، چون ابن حبان، ابن عدی و دارقطنی و از اماميه، ابن غضائری بر تعلّق او به مکتب اماميه صحه گذارده‌اند.

رويارويي با مذهب حنفي

با توجّه بـه غالب بودن مذهب اعتقادي - فقهي حنفی در ماوراء النّهر در سدة سوم هجري قمري، رويارويي ترمذي با اين مذهب درخور توجّه است. او به ندرت در جامع، از ابوحنیفه و پيروان او ياد کرده و بيشتر لحن کاملاً انتقادي گرفته است. استماع و روايت - هرچند نادر - او از برخي مشايخ مذهب حنفي، چون صالح بن محمّد ترمذي و محمّد بن شجاع بن ثلجي، شاخص‌ترين چهره‌هاي حنفي در سمرقند و بغداد، حکايت از آن دارد که وي در عين پرهيزي که در روايت از آنان داشته، در محافل حنفيان شرکت مي‌جسته و با شخصيت‌هاي اين مذهب مرتبط بوده است. شايد سبب روايت نکردن وي از ابراهيم بن يوسف بلخي (متوفّاي حدود240ه‍ .ق.)، به رغم امکان استفاده و اينکه نسائي از وي استماع کرده است، شهرت ويژة وي به مُرجي بودن باشد. به هر روي شايد انتظار مواضعي تندتر از آنچه ترمذي اتّخاذ کرده و پرهيزي بيشتر از غير اصحاب حديث، موجب شده است تا برخي از عالمان تندروي اصحاب حديث، چون ابن مَنده، با وجود پذيرش ترمذي به عنوان عالمي متعلّق به اين مکتب اعتقادي، او را در فهم احاديث اعتقادي، در رتبه‌اي پايين‌تر از محمد بن اسماعیل بخاری، مسلم بن حجاج نیشابوری، ابوداوود سجستانی و احمد بن شعیب نسائی جاي دهند.

سفرهاي علمي

در سخن از مراحل تعليم ترمذي، سفر به بلخ اوّلين گام او در جهت دانش‌اندوزي بيرون از زادگاه است و بر پاية قراين، وي مدّتي پيش از 236ه‍ .ق. به بلخ آمده است. بلخ اگرچه در آن سوي جیحون قرار داشت، امّا همواره نزديک‌ترين مرکز فرهنگي به ترمذ بوده است. کارآمدترين اطّلاع براي تاريخ‌گذاري تحصيل او در بلخ، روايت خود او از محمّد بن عمرو سوّاق بلخي (متوفّاي 236ه‍ .ق.) است. ديگر استادان بلخي ترمذي نيز متعلّق به همين طبقه‌اند و بهره‌گيري ترمذي از آنان بايد در همين سال‌هاي مياني دهة 230ه‍ .ق. رخ داده باشد. از استادان بلخي که ترمذي در قرية بغلان بلخ در 240ه‍ .ق. يا قدري پيش از آن، از آنان دانش آموخته، قتيبة بن سعيد بغلاني، از مشايخ مشترک اصحاب صحاح ستّه است و شمار بسياري از احاديث ترمذي برگرفته از اوست. ابوداوود سليمان بن سلم مصاحفي (متوفّاي 238ه‍ .ق.) ديگر استاد او از حوزة بلخ است که افزون بر استماع حديث، از او در زمينة فقه الحديث نيز بهره گرفته است. از ديگر استادان بلخي او نيز بايد ابوبکر محمّد بن ابان مستملي (متوفّاي 245ه‍ .ق.)، عيسي بن احمد عسقلاني (متوفّاي 268ه‍ .ق.) و حسين بن محمّد جُريري بلخي با قدري تأخّر در طبقه را ياد کرد.

مرحلة بعدي در تحصيل ترمذي، سفر او به مرو است که به نظر مي‌رسد در حدود سال 238ه‍ .ق. باشد. تاريخ اين سفر را بايد با کمک سال وفات عبدالوارث بن عبيدالله عتکي مروزي (متوفّاي 239ه‍ .ق.) تعيين کرد که ظاهراً در آنجا محضر او را دريافته است. وي در مرو از سويد بن نصر مروزي (متوفّاي 240ه‍ .ق.)، محمّد بن عبدالعزيز بن ابي‌رزمه (متوفّاي 241ه‍ .ق.)، حسين بن حريث خزاعي (متوفّاي 244ه‍ .ق.)، علي بن حُجر سعدي (متوفّاي 244ه‍ .ق.) محمود بن غيلان عَدَوي (متوفّاي 249ه‍ .ق.) و رجال پرشمار ديگر نيز حديث شنيده است. کثرت مشايخ مروزي او، حکايت از اقامت نسبتاً بلند او در مرو دارد.

بر پاية قراين چنين مي‌نمايد که ترمذي در حدود سال 240ه‍ .ق. به بخارا رفته باشد. در آن زمـان حوزة حديثـي بخارا در دورة فتـرت به سر مـي‌برد؛ پس از درگذشت محمّد بن سلام بيکندي و عبدالله بن محمّد مسندي در دهه‌هاي 220 تا 260ه‍ .ق. و رونق مجدّد حوزة بخارا توسّط صالح بن محمّد جزره که از بغداد به بخارا کوچيد، اين حوزه محدّث پرتواني، جز بخاري - صاحب صحيح - به خود نديد. در واقع تنها جاذبة بخارا براي جويندة حديثي چون ترمذي، بخاري بود. آموخته‌هاي وسيع ترمذي از بخاري ظاهراً در همان‌جا رخ داده و درک محضر بخاري، تأثير عميقي بر شخصيت علمي وي نهاده است.

مي‌دانيم که بخاري تا زماني نزديک به 240ه‍ .ق. در بخارا زيسته و سپس به سببي نا معيّن، موطن خود را براي مدّت‌ها ترک گفته است. از اين‌رو براي ترمذي نيز ديگر انگيزه‌اي براي ماندن در بخارا نبوده است.

با ترک بخارا در حدود سال 240ه‍ .ق.، ترمذي آهنگ حج کرد و روي به حجاز آورد. اگرچه هيچ گزارش روشني در اين‌باره داده نشده است، امّا دانسته‌هاي ما دربارة نخستين زمان‌هاي حضور وي در عراق و حجاز، نشان از آن دارد که وي نخست از خراسان رهسپار حجاز شده، سپس براي ادامة آموزش، به عراق رفته است. اين نکته که در فاصلة ميان بخارا تا حرمين در مراکز علمي مسير خود، چون نیشابور، ری و همدان استماع قابل ذکري نداشته، حاکي از آن است که او شتابان به سوي حج رفته است. بر پاية قراين، اين سفر مي‌تواند در اواخر سال 240ه‍ .ق. انجام يافته باشد. در آستانة حج و درنگي پس از آن، ترمذي به استماع حديث از مشايخ حرمين اهتمام داشته است؛ اگرچه در اين دوره، حوزه‌هاي حديثي مکّه و مدينه اهمّيت خود را از دست داده بوده است.

در مکه تنها شيخ مشهور او ابن ابي‌عدني (متوفّاي 243ه‍ .ق.) است؛ امّا از افراد ديگري، چون عبدالله بن عمران مخزومي (متوفّاي 245ه‍ .ق.)، حسين بن حسن سلمي مروزي (متوفّاي 246ه‍ .ق.) و محمّد بن ميمون خياط (متوفّاي 252ه‍ .ق.) حديث شنيده و از محضر برخي، چون محمّد بن منصور مکّي فقه آموخته است.

از مشايخـي که وي در مدینه درک کرد، ابومصعب زهري (متوفّاي 242ه‍ .ق.)، ابوسلمه يحيي بن مغيره مخزومي (متوفّاي 253ه‍ .ق.) و هارون بن موسي فرْوي مدني (متوفّاي 253ه‍ .ق.) را مي‌توان نام برد. روايات مکّي و مدني، حجم کوچکي از شنيده‌هاي ترمذي را تشکيل داده و همين امر خود نشان از کوتاه بودن درنگ او در حجاز است.

در بازگشت از سفر حج، ترمذي روي به عراق آورد و گويا در حدود سال 241ه‍ .ق. به بصره رفت. شواهد موجود هنوز براي تعيين اينکه در سفر عراق، از بصره و کوفه کداميک پيش‌تر بوده‌اند، ياري قطعـي نمي‌کند. روايت نکردن ترمذي از محدّثـان مهمّ بصـره، چون عبدالواحد بن غياث (متـوفّـاي240ه‍ .ق.) و محمّد بن خلاد باهلـي (متوفّــاي 240ه‍ .ق.) و بهره نبردنش از محضـر رجال‌شنـاسـي، چون خليفة بن خيّـاط (متـوفّـاي 240ه‍ .ق.)، اين گمان را تقويت مي‌کند که وي در 240ه‍ .ق. به بصره نرفته بود. از سوي ديگر استماع او از کساني، چون عمران بن موسي قزّاز (متوفّاي بعد 240ه‍ .ق.)، بشر بن مُعاذ عقدي (متوفّاي بعد 240ه‍ .ق.) و عبدالله بن معاويه جُمَحي (متوفّاي 243ه‍ .ق.) نشان مي‌دهد که اين ورود، اندکي پس از 240ه‍ .ق. صورت گرفته است.

شمار مشايخ ترمذي در بصره بسيار فراوان است. اين نکتة پر اهمّيت که از ميان نُه شيخي که صاحبان صحاح ستّه به طور مشترک از آنان روايت کرده‌اند، هشت تن بصري‌اند، نشان مي‌دهد که اين سفر تا چه اندازه در شکل‌گيري شخصيت ترمذي مؤثّر بوده است؛ اين هشت تن عبارتند از: عبّاس بن عبدالعظيم عنبري (متوفّاي 246ه‍ .ق.)، عمرو بن علي فلاس (متوفّاي 249ه‍ .ق.)، نصر بن علي جَهضَمي (متوفّــاي 250ه‍ .ق.)، محمّد بن بشار بُندار (متوفّـــاي 252ه‍ .ق.)، محمّـد بن مثني زَمِن (متوفّـاي 252ه‍ .ق.)، يعقوب بن ابراهيم دَورقي (متوفّاي 252ه‍ .ق.)، زياد بن يحيي حسّاني (متوفّاي 254ه‍ .ق.) و محمّد بن معمّر قيسي بحراني (متوفّاي 250ه‍ .ق.).

در گمانه‌زني سفر ترمذي به کوفه، نخست بايد به روايت نکردن او از جعفر بن حميد عَبسي (متوفّاي 240ه‍ .ق.) اشاره کرد؛ در حالي که مسـلم از او روايت کرده است. سپس بايـد از روايت نکردن او از عثمـان بن ابي‌شيبه (متوفّـاي 239ه‍ .ق.) و عبدالله بن مشکدانه (متوفّاي 239ه‍ .ق.)، محدّثان نامدار کوفه نيز ياد کرد. در شمار مشايخ او در کوفه بايد از ابوسعيد عبدالله بن سعيد اَشَجّ (متوفّاي 257ه‍ .ق.)، تنها شيخ کوفي مشترک ميان صاحبان صحاح ستّه)، هَنّاد بن سري تميمي (متوفّاي 243ه‍ .ق.)، ابوکريب محمّد بن علاء همداني (متوفّاي 247ه‍ .ق.) و سفيان بن وکيع ابن جرّاح (متوفّاي 247ه‍ .ق.) ياد کرد. استماع وي از اسحاق بن موسي انصاري مدني نيز در همين برهه در کوفه صورت گرفته است؛ پيش از آنکه در 243ه‍ .ق. کوفه را به قصد شام ترک کند.

ابن نقطه با اين پنداشت که ترمذي از ابوشعثاء علي بن حسن حضرمي، محدّث واسط استماع کرده، از سفر وي به واسط ياد نموده است. بايد توجّه داشت که ابوشعثاء در 236 يا 237ه‍ .ق.، مدّتي پيش از ورود ترمذي به عراق وفات يافته و شيخي که وي او را ابوشعثاء انگاشته، علي بن حسن کوفي است. گفتني است ترمذي از محدّثان واسط که در حدود سال 240ه‍ .ق. فعّال بوده‌اند، مانند سعيد بن ازهر، عبدالحميد بن بيان، وهب بن بقيه و اسحاق بن شاهين استماعي ندارد و اين ناظر به عدم حضور او در واسط است. استماع وي از محمّد بن اسماعيل واسطي (متوفّــاي 258ه‍ .ق.) در بغداد رخ داده و محلّ استماعش از محمّد بن وزير واسطي (متوفّاي 257ه‍ .ق.) نا معلوم است.

چنين مي‌نمايد که ترمذي در حدود سال 242ه‍ .ق. وارد بغداد شده و چندي در آن شهر که يکي از فعّال‌ترين مراکز حديث در آن عصر بوده، اقامت گزيده است. از پيشينيان، ابن نقطه به صراحت از سفر او به بغداد سخن گفته است؛ در حالي که برخي از متأخّران، با تکيه بر شواهدي، بر آنند که وي هيچگاه در بغداد حديث نشنيده است. اين گمان بر دو پايه استوار است: نخست اينکه ترمذي برخلاف انتظار از احمد بن حنبل، رئيس محدّثان بغداد در آن عصر استماعي ندارد و ديگر اينکه خطيب بغدادي نام او را در تاریخ بغداد (خطیب) نياورده است.

بايد گفت حديث نشنيدن او از احمد از آن‌روست که احمد در 241ه‍ .ق. (سالي پيش از ورود ترمذي به بغداد) درگذشته بود؛ امّا دربارة دليل ذکر نشدن او در تاريخ بغداد، باتوجّه به استماع ترمذي از مشايخ پرشمار بغدادي، تنها مي‌توان گفت نسياني در اين‌باره رخ داده است.

براي گمانه‌زني ورود ترمذي به بغداد، بايد گفت از سويي او از هارون بن عبدالله بزّار (متوفّاي 243ه‍ .ق.)، محدّث بغدادي و وليد بن شجاع سکوني (متوفّاي 243ه‍ .ق.)، محدّث کوفي مقيم بغداد استماع داشته و از سوي ديگر محضر محدّثاني، چون احمد بن حنبل و خليل بن عمرو ثقفي (متوفّاي 242ه‍ .ق.)، از محدّثان معتبر بغداد که شايد انتظار مي‌رفته مورد توجّه ترمذي قرار گيرد، از دست داده است.

به هر روي از مشايخ ترمذي در بغداد بايد به کساني، چون احمد بن منيع بغوي (متوفّاي 244ه‍ .ق.) که احاديث بسياري از او شنيده است، ابوعلي حسن بن عرفه عبدي (متوفّاي 257ه‍ .ق.)، ابوعلي حسن بن محمّد زعفراني (متوفّاي حدود260ه‍ .ق.) و ابوالفضل عبّاس بن محمّد دوري (متوفّاي 271ه‍ .ق.) اشاره کرد. او در همين برهه در بغداد، با محمّد بن شجاع بغدادي مشهور به ابن ثلجي، از بزرگان مذهب حنفي نيز آشنا شده و از وي بهره‌هايي گرفته است. بغداد مرکز گردهمايي محدّثاني از سرزمين‌هاي گوناگون و در همان‌جا بود که وي امکان يافته تا مشايخي از مراکزي که بدانجا سفري نداشته، حتّي شهرهايي از خراسان را درک کنـد. در اين شمـار بايد کساني، چون ابراهيم بن عبدالله هروي (متوفّاي 244ه‍ .ق.)، سعيد بن يعقوب طالقاني (متوفّاي 244ه‍ .ق.)، حسن بن احمد بن ابي شعيب حرّاني (متوفّاي حدود 250ه‍ .ق.) و محمّد بن اسحاق صغاني (متوفّاي 270ه‍ .ق.) را نام برد.

ترمذي پس از چندي اقامت در بغداد، آهنگ بازگشت به خراسان کرد. حضور ترمذي در بغداد با قصدي براي اقامت طولاني همراه نبوده و چنين مي‌نمايد که وي بدان، جز به عنوان بخشي از سفر حجّ خود نمي‌نگريسته است. تاب و شکيب دور ماندن از وطن، در ترمذي چندان قوي نبوده است که وي را به گردش در سرزمين‌هاي دورتر اسلامي وا دارد. بهترين شاهد بر اين دعوي آن است که وي هرگز در استماعاتش، از شهرهاي واقع بر راه حجاز به خراسان دور نشده و همچون بسياري از محدّثان آن عصر، هيچ سفري به شام، مصر و بلاد جزيره نداشته و در ايران نيز، از شهرهاي بيرون از مسير، چون اصفهان ديدن نکرده است.

بر پاية مجموع قراين چنين مي‌نمايد که ترمذي در حدود سال 243ه‍ .ق. وارد ری شده باشد. ظاهراً نزديک به سالي در ري درنگ داشته و در همين فرصت، از محدّث برجستة آن ديار، محمّد بن حميد رازي (متوفّاي 248ه‍ .ق.) احاديثي پرشمار شنيده است. همچنين از استاد جوان‌تر ري، ابوزرعه رازي (متوفّاي 264ه‍ .ق.) در زمينة نقد حديث و رجال بهرة فراوان جسته و در بسياري از مواضع جامع، نظريات ابوزرعه را در مقايسه با بخاري و گاه به طور مستقل مطرح ساخته است؛ آموخته‌هايي که به هر روي نيازمند زماني بسنده بوده است.

عالم برجستة ديگر رازي، ابوحاتم در 242ه‍ .ق. از ري خارج شده و در 245ه‍ .ق. بدان شهر بازگشته است. اين نکته هم عدم دسترسي ترمذي به ابوحاتم را توجيه مي‌کند و هم به تخمين زمان حضور ترمذي در ري ياري مي‌رساند.

حضور ترمذي در نیشابور را بايد در حدود سال 244ه‍ .ق. گمانه زد. آنچه به اين تخمين ياري مي‌رساند، استماع او از محمّد بن رافع قشيري (متوفّاي 245ه‍ .ق.) و ابوعبدالله احمد بن نصر نيشابوري (متوفّاي 245ه‍ .ق.)، محدّثان برجستة نيشابور است. از ديگر مشايخ او در آن شهر، بايد محمّد بن يحيي ذهلي (متوفّاي 258ه‍ .ق.) را نام برد که رئيس محدّثان نيشابور بوده است. ظاهراً ملاقات او با مسلم بن حجّاج (متوفّاي 261ه‍ .ق.) صاحب صحيح نيز در همين سفر رخ داده است؛ امّا به سبب نزديکي در طبقه، ترمذي جز يک بار در جامع خود، حديثي از او نقل نکرده است.

اينکه گفته مي‌شود وي از اسحاق بن ابراهيم بن راهويه، عالم مروزي مقيم نيشابور استماع حديث داشته، بر پاية سندي در الجامع است که در آن، وي با تعبير اخبرني نکته‌اي را از اسحاق بن ابراهيم نامي نقل کرده است. ترمذي خود در جامع، به وضوح به نقل با واسطه‌اش از اسحاق ابن راهويه تأکيد کرده و شيخ ياد شده در سند، اسحاق بن ابراهيم بن شهيد بصري است.

به نظر مي‌رسد مطالب نقل از حاکم توسّط ذهبي دربارة ترمذي، برگرفته از شرح حالي باشد که حاکم در کتاب مفقودش، تاريخ نيشابور براي ترمذي آورده و مناسبت آن همين حضور وي در آن شهر بوده است.

دور نيست که ترمذي در راه بازگشت به ترمذ، بار ديگر در مرو توقّفي داشته است. بسيار محتمل است که دانش‌اندوزي نزد برخي از مشايخ متأخّر مرو، همچون سليمان بن معبد سنجي (متوفّاي 257ه‍ .ق.) و علي بن خشرم مروزي (متوفّاي 257 يا 258ه‍ .ق.) در همين سفر صورت گرفته باشد. در همين دوره از زندگي در ترمذ است که وي امکان يافته تا با برخي از عالمان معاصر خود، همچون مکتوم بن عبّاس ترمذي و محمّد بن اسماعيل ترمذي مذاکرة علمي داشته باشد. به هر روي، روايت وي از آنان از مقولة روايت از اقران بوده است.

ترمذي گويا در اواخر دهة 240ه‍ .ق. سفري به سمرقند داشته است. وي در اين سفر از رجال مشهور سمرقند، چون عبد بن حميد بن نصر کِسّي (متوفّاي 249ه‍ .ق.) و عبدالله بن عبدالرّحمان دارمي (متوفّاي 255ه‍ .ق.) بهرة فراوان گرفته و افزون بر آن، با برخي شيوخ جوان‌تر، چون ابومزاحم سباع بن نضر بکري (متوفّاي 269ه‍ .ق.) و عبدالله بن عبدويه بخاري (متوفّاي 286ه‍ .ق.) نيز مذاکراتي داشته است. هم از اين‌رو ست که ابوسعيد ادريسي در تاريخ سمرقند، شرح حالي براي او گشوده بوده است.

از دست رفتن بسياري از منابع تاريخي مربوط به ماوراء النّهر و اينکه ترمذي دورة تعليم خود را تماماً در آن منطقه سپري کرده، تاريخ‌گذاري دورة اخير از زندگي وي را با اشکالي جدّي رو به رو ساخته است. تا جايي که به تأليف کتاب مشهور جامع مربوط مي‌شود، با تکيه بر اسانيد روايي اين کتاب، بايد گفت که تأليف آن، قطعاً به پس از پايان دورة سفرهاي او باز مي‌گردد. در اين صورت مي‌توان تصوّر کرد که وي با پايان يافتن سفرهاي تحصيلي‌اش در حدود سال 250ه‍ .ق.، به گردآوري جزوات حديثي خود و تدوين آثارش روي آورده است؛ اگرچه ابزار ديگري در دست نيست که بتواند زمان تأليف جامع را به طور دقيق‌تري معيّن سازد. به هر روي به نظر مي‌رسد تا 265ه‍ .ق.، يعني سالي که محبوبي اصلي‌ترين راوي جامع ترمذي براي استماع از وي به ترمذ کوچک کرده، کار تأليف جامع به پايان رسيده بوده است.

از نظر آموزش حديث، ترمذي به روش معمول نزد محدّثان، در طيّ سفرهاي تحصيلي خود نيز گاه حديث مي‌گفت. تا حدّي که حتّي استادش بخاري يک مورد حديثي را از وي شنيد که براي او نا آشنا بود. ترمذي خود به اين امر در گوشه‌اي از کتاب جامع اشاره کرده و از سوي پسينيان، همواره به عنوان ماية فخري براي او مطرح شده است.

با اين‌همه، بخش اصلي تعليم ترمذي را بايد پس از 250ه‍ .ق. تا هنگام وفات او تلقّي کرد؛ برهه‌اي که بر اساس قراين، بخش مهمّي از آن در موطنش ترمذ گذشته است.

جايگاه و مقام علمي

به گفتة مبارکفوري ترمذي در فروع، مقلّد هيچيک از امامان اهل سنّت نبوده و همچون محدّثان ديگر، به احاديث عمل مي‌کرده است. از او نوشتة مستقلّي که مبيّن اعتقاداتش باشد، در دست نيست. شايد در اصول نيز تابع اهل حديث بوده است.

شخصيت رجالي

با وجود شهرت بسيار ترمذي در جهان حديث اهل سنّت، منابع متقدّم کمتر به ارزيابي شخصيت رجالي او برخاسته‌اند. محبوبي - راوي اصلي جامع - وي را با تعبير حافظ ياد مي‌کرده و همين تعبير در اسانيد و منابع پسين، شهرتي عام يافته است.

در سدة چهارم هجري قمري ابن حبان با آوردن نام او در کتاب الثقات، عملاً توثيق او را يادآور شده؛ امّا به لفظ توضيحي در اين‌باره نيفزوده است. حاکم نیشابوری به نقل از عمر بن علک، يادآور شده است که بخاري پس از درگذشت، در دانش و حفظ از يک‌سو و در ورع و زهد از سوي ديگر جانشيني به پاية ترمذي نداشته است. همو در معرفة علوم الحدیث، ذکر ترمذي را کنار کساني، چون ابوداوود سجستانی به عنوان برجسته‌ترين محدّثان متأخّر به عصر خود آورده است. ابوسعد ادريسي نيز ترمذي را يکي از پيشوايان شايستة اقتدا در دانش حديث شمرده و با اشاره به جامع، آن را تأليف مردي عالم و متقن دانسته است که در حفظ به او مثل زده مي‌شود.

در سدة پنجم هجري قمري لحن گفتار دربارة ترمذي، احترامي افزون‌تر يافته است. خليلي او را ثقه، متفّق عليه و مشهور به امانت و علم وصف کرده است. خواجه عبدالله انصاری (متوفّاي 481ه‍ .ق.) نيـز در ستايش از ترمذي و کتاب جامع او، اين کتاب را از جهت شمـول فايده و طيف وسيـع مخاطبان، سودمنـدتر از صحيح بخاري و مسلم شمرده است.

دانش حديثي

آنچه ترمذي را در تاريخ فرهنگ اسلامي به شخصيت ماندگاري مبدّل ساخته، دانش او در زمينة حديث و حاصل آن در کتاب جامع، به مثابه يکي از صحاح ستّه است. شمس‌الدین ذهبی يادآور شده است که اين کتاب، به خوبي بر پيشوايي (او در حديث) و بر حافظ بودن وي دلالت دارد. تقيّد ترمذي به اينکه پس از يادکرد هر حديث، اشاره کند که در اين زمينه، از کدام صحابه حديثي ديگر نقل شده است، از سويي بر سودمندي کتاب او افزوده و از سوي ديگر، گسترة آگاهي او بر حديث را بازنموده است.

در زمينة نقد حديث و رجال، آنچه که ترمذي خود به اصطلاح عصرش، العلل في الاحاديث و الرّجال و التاريخ خوانده، اطّلاعات کوتاه، امّا کارآمدي دربارة تعلّقش به پيشينيان به دست داده است. وي خود يادآور شده که بيشترين دانش در نقد رجال را مرهون بخاري است و نقل قول‌هاي فراوانش از بخاري نيز نشان از آن دارد که وي سخت تحت تأثير آموزش‌هاي بخاري بوده است. در ردة پسين، ترمذي خود از آموزش رجالي ياد مي‌کند که از دارمي و ابوزرعة رازي دريافت کرده که موارد پرشماري از آن نيز در جامع بازتاب يافته است. از رجال پيشين نيز ترمذي به اقوال احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه توجّهي ويژه‌ داشته است.

ترمذي فارغ از آنچه از شيوخ خويش فرا گرفته، خود نيز داراي آراي مستقل در نقد رجال بوده و چنان‌که خليلي تعبير کرده، او در جرح و تعديل، صاحب سخن بوده است. نمونة اين نقدها در سراسر جامع و نيز در کتاب العلل بازتاب يافته است. ديدگاه‌هاي ترمذي به عنوان يک نقّاد، در آثار رجالي پسين همواره مورد توجّه بوده است. افزون بر نقد، ترمذي اطّلاعات مفيدي در شـرح حـال رجـال - آنچـه در آن عصر، تـاريخ خوانده مي‌شده - در اين دو اثر آورده است.

نقد نحوة تحمّل حديث از مباحثي است که براي ترمذي نيز، مانند ديگر نقّادان عصرش مورد توجّه بوده است؛ امّا ترمذي در اين‌باره داراي توجّهات ويژه‌اي است؛ از جمله ترمذي به طول صحبت عنايت خاصّي داشته و برخي سماعات را به سبب کوتاه بودن صحبت راوي با شيخ و ملحق شدنش به شيخ در اواخر تعليم نقد کرده است. به نظر مي‌رسد ترمذي اين نکته‌بيني در سماع را دربارة اصحاب پیامبر اسلام(صلّ الله علیه و آله) نيز معمول داشته و بارها به نقد حديثي از باب مستقيم بودن سماع از پيامبر(صلّ الله علیه و آله) پرداخته و به تکرار در جامع، به نقد احاديث از حيث مرفوع يا موقوف بودن برخاسته است. شايد همين توجّه ويژة او زمينه‌ساز تأليف کتاب تسمية اصحاب رسول الله(صلّ الله علیه و آله) بوده که از نخستين‌ها در نوع خود است.

ذهبي با وجود ستايش از ترمذي، در مجموع ارزيابي‌ها، او را با ترديد مي‌نگريسته و آن را در حدّ تساهل مي‌انگاشته است. او ترمذي را متّهم کرده که در پذيرش احاديث سخت‌گير نبوده و در تضعيف حديث، شخصيت قاطعي نداشته است. در مواردي نيز حکم ترمذي به صحيح يا حَسن بودن يک حديث را به دور از ضابطه شمرده و حتّي مدّعي شده است که عالمان بر تصحيح ترمذي اعتماد ندارند. همين اظهار نظرهاي ذهبي موجب آن شده است که در سده‌هاي پسين، عالمان حديث با تکرار انتقادهايي اين‌چنين دربارة اعتماد ترمذي بر برخي رجال، در اين‌باره بحث کنند که جامع ترمذي از حيث صحّت، آيا پس از ابوداوود و پيش از نسائي يا پس از هر دو جاي دارد؟

اگرچه اين سخنان ناظر به موضع ذهبي و تنها طيفي از عالمان قبض‌گرا در تصحيح حديث است، امّا به هر روي بايد توجّه داشت که اين اختلافات تا اندازه‌اي به برداشت‌هاي مختلفي بازمي‌گردد که در سده‌هاي سوم و چهارم هجري قمري ميان محافل خراسان، ماوراءالنّهر و عراق دربارة چيستي حديث صحيح وجود داشته است و آنچه ذهبي تساهل خوانده - مانند نقدي که وي بر امثال حاکم نيشابوري و ابن حبّان داشته است - مي‌تواند نوعي تفاوت ضابطه در ارزيابي حديث صحيح و نه تنها تشخيص آن بوده باشد.

ترمذي در مطالعة علل حديث، نظام اصطلاحي خاصّي را پديد آورده که گاه تفاوت‌هاي آن با اصطلاح ديگران، مورد توجّه عالمان حديث قرار گرفته است؛ به عنوان نمونه تعبير غريب من هذا الوجه، از جمله تعبيرهاي کليدي در جامع ترمذي است که خاصّ خود اوست و معناي آن در کتب مصطلح الحديث تبيين شده است. ترمذي برخلاف مشهور، نسخ را در شمار اقسام علّت حديث طبقه‌بندي کرده است. افزون بر آن، بايد به تفاوت‌هاي ظريف در معناي صحيح، حسن و غريب نزد ترمذي اشاره کرد که در کتب مصطلح الحديث و شروط الائمّة، به برخي زواياي آن پرداخته شده است.

فقه ترمذي

ابن اثیر جزری يادآور شده که ترمذي در فقه دستي قوي داشته و ذهبي نيز جامع وي را دالّ بر گستردگي دانش او در فقه شمرده است.

اساتيد و مشايخ

او با ديگر مؤّلفان صحاح سته، يعني ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بخاری (متوفّاي 256ه‍ .ق.)، مسلم بن حجاج نیشابوری (متوفّاي 261ه‍ .ق.)، ابوداوود سجستانی (متوفّاي 275ه‍ .ق.)، ابن ماجه (متوفّاي 273ه‍ .ق.) و احمد بن شعیب نسائی (متوفّاي 303ه‍ .ق.) معاصر بوده و هر شش مؤلّف، مشايخ و استادان مشترکي، چون محمّد بن بشار بُندار (متوفّاي 252ه‍ .ق.)، ابوموسي محمّدبن مُثَنّي (متوفّاي 252ه‍ .ق.)، زيادبن يحيي حسّاني (متوفّاي 254ه‍ .ق.)، عمرو بن علي فَلّاس (متوفّاي 249ه‍ .ق.)، يعقوب بن ابراهيم دَوْرَقي (متوفّاي 252ه‍ .ق.)، محمّد بن معمر قيسي بَحْراني (متوفّاي 256ه‍ .ق.)، نصر بن علي جَهْضَمي (متوفّاي 250ه‍ .ق.)، ابوسعيد اشجع عبدالله بن سعيد کندي (متوفّاي 257ه‍ .ق.) و عبّاس بن عبدالعظيم عنبري (متوفّاي 246ه‍ .ق.) داشته‌اند.

ونسينک به اشتباه احمد بن حنبل را از استادان و مشايخ ترمذي آورده است. مهم‌ترين استاد ترمذي ابوعبدالله محمّد بن اسماعيل بخاري، استاد او در فقه و حديث و رجال بوده و ترمذي با وي مباحثات و مناظراتي داشته است. ترمذي در جامع الصّحيح از وي با عنوان محمّد بن اسماعيل ياد مي‌کند. از بخاري - استاد وي - نقل شده که:

«فايدة ترمذي براي من بيشتر از سودي بوده است که من براي او داشته‌ام.»

مبارکفوري گفته است که بخاري از ترمذي دو حديث شنيده؛ امّا خود ترمذي فقط ذيل يک حديث به اين مسئله اشاره کرده است.

وي با اينکه از مسلم بن حجّاج نيز حديث شنيده بوده، در الجامع الصّحيح فقط يک روايت از او آورده است.

شاگردان و راويان

از ميان شاگردان و راويان ترمذي، دربارة احمد بن علي بن حسنويه المقرئ (متوفّاي حدود 340ه‍ .ق.) گفته شده که براي استماع از ترمذي و فراگيري تأليفات او، نزد ترمذي کوچيده است؛ تعبيري که ظاهر آن به سفر به ترمذ دلالت دارد. ابوالعبّاس محمّد بن احمد بن محبوب مروزي مشهور به محبوبي، اصلي‌ترين راوي جامع ترمذي نيز در 265ه‍ .ق. براي استماع از ترمذي به اين شهر آمده است.

البتّه ترمذي در همين دورة تعليم، سفرهايي به شهرهاي مهمّ ماوراءالنّهر و خراسان انجام داده بود که با توجّه به دانسته‌ها دربارة شاگردان، زمان آن بايد نزديک به وفات او، يعني در دهة 270ه‍ .ق. بوده باشد.

در اين ميان نخست بايد به سفر بخارا اشاره کرد؛ غنجار در کتاب خود با عنوان تاریخ بخارا، به اين نکته تصريح کرده که ترمذي سفري براي تعليم به بخارا داشته و در آنجا حديث گفته است. به نظر مي‌رسد استماع حسين بن يوسف فِرَبري از ترمذي در همين سفر رخ داده باشد.

طيف وسيعي از شاگردان و راويان سمرقند يا مقيم آن شهر که برخي از آنان راوي جامع ترمذي نيز هستند، حکايت از آن دارد که ترمذي چندي نيز در اواخر عمر در آنجا حديث گفته است؛ از جمله: ابوبکر احمد بن اسماعيل سمرقندي، بکر بن سعيد مؤذّن کاغذي، بکر بن محمّد بن مسعود قرشي، عبدالرّحمان بن فتح سراج، علي بن عمر وذاري، محمّد بن اسحاق رشادي، ابوسلمه نضر بن رسول بَردادي، محمّد بن محمّد بن حسان ماتُريني، ابوبکر محمّد بن نضر اسميثني، ابوليث نصر بن فتح اِشتبخَني و محمّد بن سهل غزال.

برخي از رجال مهاجر به سمرقند نيز چون محمّد بن محمّد بن يحيي هروي قراب و هيثم بن کليب چاچي ظاهراً در سمرقند فرصت دانش‌اندوزي نزد ترمذي را يافته‌اند.

شمار بسيار راويان اهل نسف نيز قرينه‌اي بر اين امر است که ترمذي چندي نيز در نسف به تدريس اشتغال ورزيده است و ظاهراً از همين‌روست که ابوالعبّاس مستغفري شرح حال او را در تاريخ نسف گنجانيده است؛ از جمله: احمد بن يوسف نسفي، اسد بن حمدويه ورثيني، حمّاد بن شاکر وراق، داوود بن نصر بن سهيل پزدوي، برادر وي عبدالله، زکريّا بن حسين نسفي، عبد بن محمّد بن محمود نسفي، عبدالعزيز بن محمّد نسفي، ابوجعفر محمّد بن احمد نسفي، محمّد بن سفيان بن نَضر امين، محمّد بن محمود بن عنبر نسفي، محمّد بن مکّي بن نوح نسفي، مکحول بن فضل نسفي، مکّي بن نوح نسفي، نصر بن محمّد بن سَبرة شيرَکَثي و مسبح بن ابي‌موسي کاجَري.

آثار

ترمذي آثاري کم‌شمار دارد که به جز کتاب تسمية اصحاب رسول الله(صلّ الله علیه و آله)، همگي تأليفاتي حديثي‌اند. وي تأليف آثار خود را قدري پس از به پايان آوردن در 250ه‍ .ق. آغاز کرده است. اين آثار عبارتند از:

1. الجامع الصّحيح

ترمذي از اسانيدي عالي برخوردار بوده و عالي‌ترين اسانيد ارائه شدة او در جامع، اسانيدي است که با سه واسطه، او را به پیامبر اسلام(صلّ الله علیه و آله) پيوسته. البتّه شمار اندک ثلاثيات و حدود يکصد و هفتاد حديث از رباعيات يا احاديثي که با چهار واسطه از پيامبر(صلّ الله علیه و آله) نقل شده است، همواره ترمذي را براي محدّثان، پر اهمّيت مي‌ساخته و همين امر، زمينه‌اي براي تأليف مجموعه‌اي با عنوان رباعيات جامع الترمذي بوده و دست کم اين کتاب را پيش از 265ه‍ .ق. به انجام رسانيده است.

الجامع الصّحيح مجموعه‌اي از احاديث گزينش شده با نقدي مختصر و با اشاره به آرا و فتاوي عالمان اصحاب حديث است. اين کتاب از سدة پنجم هجري قمري در کنار صحيحين جاي داشته و با پديد آمدن نظرية صحاح ستّه در قرن ششم هجري قمري تا کنون بدون اختلاف به عنوان يکي از اين صحاح شناخته شده است. اگرچه از نظر سبک، اين کتاب يک جامع است، امّا از آنجا که مانند يک سنن با مباحث فقهي آغاز و مباحث تکميلي به پايان کتاب افزوده شده و وجه غالب بر آن فقهي بوده است، از همان سده‌هاي نخست تداول، نزد بسياري به عنوان سنن شناخته شده و نام سنن ترمذي بر آن غلبه يافته است.

ويژگي روش ترمذي در تدوين جامع

بر مبناي مقايسه‌اي ميان صحاح ستّه بايد گفت برجسته‌ترين ويژگي روش ترمذي در تدوين جامع، همراه کردن مخاطب با خود در ارزيابي حديث است. ترمذي تنها گردآورنده از ميان شش تن است که به جاي پيش‌فرض گرفتن يک شرط و گزينش احاديث بر اساس شرط مضيق، مخاطب را با طيفي وسيع، امّا ارزيابي شده از احاديث مواجه ساخته است. کساني چون ابن قيسراني و حازمي که دربارة شروط کتب ستّه سخن گفته‌اند، به اين چند سطحي بودن شرط ترمذي اشاره کرده و آن را در چهار سطح بازشناخته‌اند.

شيوة گزينش احاديث

بالاترين سطح گزينش ترمذي، شرط مشترک بخاري و مسلم است؛ امّا نازل‌ترين سطح گزينش وي، از سطح ابوداوود سهل‌تر و واسع‌تر است. همين گزينش چندسطحي موجب شده است تا ترمذي، در ذيل هر حديث، ارزيابي خود از درجة اعتبار آن را تبيين نمايد.

با وجود برخورد چندسطحي با گزينش حديث، همچنان برخي از احاديث در سطح پنجم از اعتبار بوده‌اند که ترمذي آنها را در جامع خود ثبت نکرده؛ امّا آن درجه از اعتبار را براي آنها قائل بوده است که در الشمائل المحمّدية ثبت نمايد. اين نکته‌اي است که رجاليان بدان توجّه کرده و در ارزيابي رجال، براي شخصيت‌هايي که ترمذي در الشمائل از آنان حديث آورده، ارزش خاص، امّا نازل‌تر از جامع قائل شده‌اند.

مهدويت در کتاب جامع صحيح ترمذي

ترمذي در کتاب الفتن به برخي روايات مهدوي اشاره کرده. البتّه بيشتر روايات مربوط به اشراط الساعه است که مربوط به مقدّمات و علائم برپايي قيامت است؛ مثل خسف، طلوع خورشيد از مغرب، دجّال، خروج کّذابون... که برخي از اين علائم در کتب روايي شيعه، جزو علائم ظهور محسوب مي‌شوند.

ترمذي بابي را به صورت مستقل به حجت بن الحسن(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف) اختصاص داده، به مسئلة ظهور منجي اشاره کرده و به حتمي بودن حاکميت يکي از اهل بيت هم‌نام رسول خدا(صلّ الله علیه و آله) تصريح نموده است. در باب ماجاء في المهدي سه حديث را به نقل از رسول خدا(صلّ الله علیه و آله) آورده است که در دو حديث او، به نام مهدي تصريح شده است و تنها مسئلة ظهور منجي را به صورت کلّي که از اهل بيت پيامبر(صلّ الله علیه و آله) وهم‌نام رسول خدا(صلّ الله علیه و آله) است، بيان داشته؛ ولي راجع به اين دو حديث مي‌گويد: «هذا حديث حسن صحيح.»

حسن و صحيح دو اصطلاح حديثي هستند که بيانگر ميزان ارزشمندي يک روايت مي‌باشند که حديث صحيح از اعتبار خوبي برخوردار و حديث حسن نيز در بسياري از موارد قابل استناد است.

در حديث سوم به نام مهدي تصريح شده و ترمذي در باب اين حديث اظهار داشته: «هذا حديث حسن؛ اين حديث حسن است.» هرچند در اين مجموعه حديث تعداد حديث‌ها مربوط به امام مهدي(عجّل الله تعالی فرجه الشّریف) اندک است، امّا با توجّه به وضعيت خوب سندي اين سه حديث اهمّيت زيادي دارند.

2. الشّمائل المحمّدية

کتاب الشمائل المحمدیه يا شمائل النّبي(صلّ الله علیه و آله)، مجموعه‌اي است حديثي مشتمل بر ويژگي‌هاي ظاهري، صفات، سيرت و روش زندگي پيامبر(صلّ الله علیه و آله) و تنها اثر مهمّ ترمذي است که تا سده‌هاي چهارم و پنجم هجري قمري هنوز براي بسياري، چون ابن نديم و ابوسعد ادريسي ناشناخته بوده است.

سدة ششم هجري قمري دورة رواج ناگهاني الشمائل در نقاط مختلف جهان اسلام است؛ به طوري‌که سماع آن در شهرهاي گوناگون، از بلخ و قزوين گرفته تا شهرهاي مختلف عراق و حجاز و مغرب به ثبت رسيده است (قزوين، بغداد، مکّه، سنجار، عسقلان، اندلس و نسخة بدون سماع در اندلس). سزگين بيش از سي شرح بر اين اثر را معرّفي کرده است.

3. کتاب العلل

اين اثر در منابع کهن، با همين عنوان کوتاه معرّفي شده و در آثار متأخّر، براي تمييز آن از کتاب العلل به عنوان بخش پنجاه و يک از جامع ترمذي، العلل الکبير يا العلل المفرد خوانده شده است. اين کتاب از اواسط سدة هشتم هجري قمري در مصر و شام تداول چشم‌گيري يافته و بيش از يک سده در سطح گسترده، مورد ارجاع منابع حديثي و رجالي بوده است.

کتاب العلل به صورت اصلي در دست نيست؛ امّا شکل ترتيب يافتة آن توسّط ابوطالب قاضي بر جاي مانده و به کوشش صبحي سامرايي و ديگران به چاپ رسيده است.

4. تسمية اصحاب رسول اللهn

تسمية اصحاب رسول الله(صلّ الله علیه و آله)، نوشته‌اي مختصر در معرّفي صحابه، بيشتر در حدّ بردن نام و گاه برخي توضيحات کوتاه در شرح حال آنان است. اين اثر در طيّ سده‌ها، به طور محدود مورد استفاده قرار گرفته و نسخه‌هاي اندکي هم از آن بر جاي مانده است. احتمالاً آنچه اسعردي با عنوان الاسماء و الکني در شمار آثار ترمذي آورده، اشاره به همين اثر اوست.

5. کتاب التاريخ

اين اثر مي‌بايست تأليفي به سبک التاریخ الکبیر بخاري بوده باشد. صاحبان تواريخ محلي ماوراءالنّهر به اين اثر اشاره کرده‌اند؛ غنجار همين عنوان را آورده و ادريسي عنوان آن را کتاب التواريخ ضبط کرده است. کلاباذي اين اثر را در اختيار داشته و در مطالعه رجال صحيح بخاري بدان ارجاع کرده است. احتمالاً برخي ديگر از اطلاعات رجالي منقول از ترمذي در منابع مشرقي و عراقي از همين اثر گرفته شده است. چنين مي‌نمايد که نسخي از اين اثر افزون بر خراسان و ماوراءالنّهر، در عراق نيز رواج داشته است.

6. الزهد

در منابع به اثر ديگري از ترمذي با عنوان کتاب الزهد نيز اشاره شده است که به تصريح ابن حجر اثري مستقل از کتاب الزهد جامع (شمارة 37) بوده و به دست او نيز نرسيده بوده است. ترمذي خود در کتاب العلل از الجامع، به اثري دربارة اخبار موقوف اشاره کرده که پيشتر تأليف کرده بوده است. آنچه بغدادي با عنوان الرباعيات في الحديث و به عنوان اثري مستقل به شخص ترمذي نسبت داده، ظاهراً همان رباعيات جامع الترمذي بوده که گزيده‌اي از اسانيد عالي جامع ترمذي است.

وفات

سال وفات وي را به اختلاف، 275ه‍ .ق.، سيزدهم رجب 279ه‍ .ق. در روستاي بوغ و بعد از 280ه‍ .ق. دانسته‌اند. برخي محلّ وفات او را شهر ترمذ ذکر کرده‌اند.

منابع

• «ابوعيسي محمّد بن عيسي بن سَوْرَة»، اکبر ترابي، دانشنامة جهان اسلام، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامي، 1367ه‍ .ش.
• احسن التقاسيم، محمّد مقدسي، به کوشش دخويه، ليدن، 1906م.
• الارشاد في معرفة علماء الحديث، خليل بن عبدالله خليلي قزويني، به کوشش محمّدسعيد عمر ادريس، رياض، [بي‌نا]، 1409ه‍ .ق.
• ادب الاملاء والاستملاء، عبدالکريم بن محمّد سمعاني، به کوشش ماکس وايسوايلر، بيروت، [بي‌نا]، 1401ه‍ .ق.
• اسد الغابة، عزالدّين علي بن محمّد ابن اثير جزري، قاهره، [بي‌نا]، 1280ه‍ .ق.
• الاصابة في تمييز الصحابة، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، به کوشش عادل احمد عبدالموجود، بيروت، [بي‌نا]، 1415ه‍ .ق.
• اعتقاد اهل السّنه، هبة الله لالکايي، به کوشش احمد سعد حمدان، رياض، [بي‌نا]، 1402ه‍ .ق.
• الافصاح، يحيي بن هبيره، به کوشش محمّدراغب طباخ، حلب، [بي‌نا]، 1366ه‍ .ق.
• الاکمال، علي بن ماکولا، بيـروت، [بي‌نا]، 1411ه‍ .ق.
• الامصار ذوات الآثار، محمّد بن احمد ذهبي، به کوشش قاسم علي سعد، بيروت، [بي‌نا]، 1406ه‍ .ق.
• الاموال، ابوعبيد قاسم بن سلام، به کوشش عبدالامير علي مهنا، بيروت، [بي‌نا]، 1988م.
• الأنساب، عبدالکريم بن محمّد سمعاني، به کوشش عبدالله عمر بارودي، بيروت، [بي‌نا]، 1408ه‍ .ق.
• الانصاف، علي مرداوي، به کوشش محمّدحامد فقي، بيروت، [بي‌نا]، 1406ه‍ .ق.
• الايمان، محمّد بن منده، به کوشش علي ابن محمّد بن ناصر فقيهي، بيروت، [بي‌نا]، 1406ه‍ .ق.
• بداية المجتهد، محمّد بن رشد، بيروت، [بي‌نا]، 1402ه‍ .ق.
• البداية و النهاية، اسماعيل بن عمر بن کثير الدمشقي، به کوشش علي شيري، بيروت، [بي‌نا]، 1408ه‍ .ق.
• بغية الطلب، عمر بن عديم، به کوشش سهيل زکار، بيروت، [بي‌نا]، 1988م.
• تاريخ بغداد، احمد بن علي خطيب بغدادي، قاهره، [بي‌تا]، 1349ه‍ .ق.
• تاريخ التراث العربي، فؤاد سزگين، ترجمه محمود فهمي حجازي، رياض، [بي‌نا]، 1403ه‍ .ق.
• التاريخ الکبير، محمّد بخاري، حيدرآباد دکن، [بي‌نا]، 1398ه‍ .ق.
• تاريخ مدينة دمشق، علي بن حسن بن عساکر، به کوشش علي شيري، بيروت/ دمشق، [بي‌نا]، 1415ه‍ .ق.
• تاريخ واسط، اسلم بحشل، به کوشش کورکيس عواد، بيروت، [بي‌نا]، 1406ه‍ .ق.
• التحبير، عبدالکريم بن محمّد سمعاني، به کوشش منيره ناجي سالم، بغداد، [بي‌نا]، 1395ه‍ .ق.
• تحفة التحصيل، احمد بن عراقي، به کوشش عبدالله نواره، رياض، [بي‌نا]، 1999م.
• تحفة الاحوذي، محمّد عبدالرّحمان مبارکفوري، بيروت، [بي‌نا]، 1410ه‍ .ق.
• تدريب الراوي، عبدالرّحمان بن ابي بکر سيوطي، به کوشش عبدالوهّاب عبداللّطيف، قاهره، [بي‌نا]، 1385ه‍ .ق.
• التّدوين في اخبار قزوين، عبدالکريم رافعي، تهران، [بي‌نا]، 1376ه‍ .ق.
• تذکرة الحفّاظ، محمّد بن احمد ذهبي، بيروت، دار الکتب العلميه، چاپ اوّل، 1419ه‍ .ق.
• ترجمة الترمذي، احمدمحمّد شاکر، در مقدّمة الجامع الصحيح [بي‌جا]، [بي‌تا]، [بي‌نا].
• «ترمذي، ابو عيسي»، احمد پاکتچي، دانشنامة بزرگ اسلامي، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامي، 1367ه‍ .ش.
• تسمية اصحاب رسول الله(صلّ الله علیه و آله)، محمّد ترمذي، به کوشش عمادالدّين احمد حيدر، بيروت، [بي‌نا]، 1406ه‍ .ق.
• التّقييد، محمّد بن عبدالغني ابن نقطه، به کوشش کمال يوسف حوت، بيروت، [بي‌نا]، 1408ه‍ .ق.
• تکملة الاکمال، محمّد بن عبدالغني ابن نقطه، به کوشش عبدالقيّوم عبدريب النّبي، مکّه، [بي‌نا]، 1410ه‍ .ق.
• تلخيص الحبير، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، به کوشش عبدالله هاشم يماني، مدينه، [بي‌نا]، 1384ه‍ .ق.
• تهذيب الکمال، يوسف بن عبدالرّحمان مزّي، به کوشش بشار عواد معروف، بيروت، [بي‌نا]، 1400ه‍ .ق.
• تهذيب التهذيب، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، حيدرآباد دکن، 1325ه‍ .ق.
• الثقات، محمّد بن حبان، به کوشش شرف الدّين احمد، بيروت، [بي‌نا]، 1395ه‍ .ق.
• جامع الاصول، علي بن اثير، به کوشش محمّدحامد فقي، قاهره، [بي‌نا]، 1370ه‍ .ق.
• الجامع الصحيح (السنن)، محمّد ترمذي، به کوشش احمد محمّد شاکر و ديگران، قاهره، [بي‌نا]، 1357ه‍ .ق.
• الجامع لاخلاق الرّاوي و آداب السامع، احمد بن علي خطيب بغدادي، به کوشش محمود طحان، رياض، [بي‌نا]، 1403ه‍ .ق.
• الجرح و التعديل، عبدالرّحمان بن ابي حاتم، حيدرآباد دکن، [بي‌نا]، 1371ه‍ .ق.
• جمع الوسائل في شرح الشمائل، علي بن سلطان محمّد هروي معروف به ملّا علي قاري، قاهره، [بي‌نا]، 1317ه‍ .ق.
• حلية الاولياء، ابونعيم احمد اصفهاني، قاهره، [بي‌نا]، 1351ه‍ .ق.
• الدراري المضيئة، محمّد شوکاني، بيروت، [بي‌نا]، 1407ه‍ .ق.
• الرّجال، احمد بن علي نجاشي، به کوشش موسي شبيري زنجاني، قم، [بي‌نا]، 1407ه‍ .ق.
• رجال صحيح البخاري، احمد کلاباذي، به کوشش عبدالله ليثي، بيروت، [بي‌نا]، 1407ه‍ .ق.
• رجال صحيح مسلم، احمد بن منجويه، به کوشش عبدالله ليثي، بيروت، [بي‌نا]، 1407ه‍ .ق.
• روضة الطالبين، يحيي بن شرف نووي، بيروت، [بي‌نا]، 1405ه‍ .ق.
• سنن الترمذي، محمّد ترمذي، تحقيق و تعليق ابراهيم عطوة، مصر، شركة مكتبة و مطبعة مصطفى البابي الحلبي، چاپ دوم، 1395ه‍ .ق.
• السنن، عبدالله دارمي، دمشق، [بي‌نا]، 1349ه‍ .ق.
• السنن، محمّد بن ماجه، به کوشش محمّدفؤاد عبدالباقي، قاهـره، [بي‌نا]، 1952-1953م.
• سير اعلام النبلاء، محمّد بن احمد ذهبي، به کوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، [بي‌نا]، 1405ه‍ .ق.
• شروط الائمّة الخمسة، محمّد بن موسي حازمي، همراه شروط الائمّة السّتة ابن قيسراني، به کوشش طارق سعود، بيروت، [بي‌نا]، 1408ه‍ .ق.
• شرح علل الترمذي، عبدالرّحمن بن احمد بن رجب، به کوشش صبحي جاسم حميد، بغداد، [بي‌نا]، 1396ه‍ .ق.
• شروط الائمّة السّنة، محمّد مقدسي بن قيسراني، به کوشش طارق سعود، بيروت، [بي‌نا]، 1408ه‍ .ق.
• الشمائل المحمّدية، محمّد ترمذي، به کوشش سيّد بن عبّاس جليمي، بيروت، [بي‌نا]، 1412ه‍ .ق.
• صلة الخلف، محمّد روداني، به کوشش محمّد حجي، بيروت، [بي‌نا]، 1408ه‍ .ق.
• الطيّب الشذي علي جامع الترمذي، اشفاق الرّحمان کاندهلوي، پيشاور، [بي‌نا]، 1344ه‍ .ق.
• عارضة الاحوذي، محمّد بن عربي، به کوشش علي‌محمّد بجاوي، بيروت، [بي‌نا]، 1392ه‍ .ق.
• العبر في خبر من غبر، محمّد بن احمد ذهبي، چاپ صلاح الدّين منجِّد، کويت، [بي‌نا]، 1984م.
• العلل، محمّد ترمذي، ترتيب ابوطالب قاضي، به کوشش صبحي سامرايي و ديگران، بيروت، [بي‌نا]، 1409ه‍ .ق.
• العلو للعلي الغفّار، محمّد بن احمد ذهبي، به کوشش عبدالرّحمان محمّد عثمان، بيروت، [بي‌نا]، 1388ه‍ .ق.
• علوم الحديث (المقدّمه)، عثمان بن صلاح، به کوشش صلاح ابن محمّد بن عويضه، بيروت، [بي‌نا]، 1416ه‍ .ق.
• فتح الباري، احمد بن علي بن حجر عسقلاني، به کوشش محمّدفؤاد عبدالباقي و محبّ الدّين خطيب، بيروت، [بي‌نا]، 1379ه‍ .ق.
• الفروع، محمّد بن مفلح، به کوشش ابوالزّهراء حازم قاضي، بيروت، [بي‌نا]، 1418ه‍ .ق.
• فضائل الکتاب الجامع للترمذي، عبيد اسعردي، به کوشش صبحي سامرايي، بيروت، [بي‌نا]، 1409ه‍ .ق.
• فضل الاخبار و شرح مذاهب اهل الآثار و حقيقة السنن، محمّد بن منده، به کوشش عبدالرّحمان فريوايي، رياض، [بي‌نا]، 1414ه‍ .ق.
• الفهرس، عبدالحق بن عطيّه، به کوشش محمّد ابو اجفان و محمّد زاهي، بيروت، [بي‌نا]، 1983م.
• فهرسة، محمّد بن خير اشبيلي، به کوشش ف کودرا، بغداد، [بي‌نا]، 1963م.
• الفهرست، محمّد بن اسحاق بن نديم [بي‌جا]، [بي‌نا]، [بي‌تا].
• الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، به کوشش محمّدصادق آل بحرالعلوم، نجف، [بي‌نا]، 1380ه‍ .ق.
• فيض القدير، محمّد عبدالرّئوف مناوي، به کوشش احمد عبدالسّـلام، بيروت، [بي‌نا]، 1415ه‍ .ق.
• القند في ذکر علماء سمرقند، عمر نسفي، به کوشش يوسف هادي، تهران، [بي‌نا]، 1378ه‍ .ش.
• الکافي، عبدالله بن محمّد ابن قدامه، به کوشش زهير شاويش، بيروت، [بي‌نا]، 1408ه‍ .ق.
• الکامل، عبدالله بن عدي، به کوشش يحيي مختار غزاوي، بيروت، [بي‌نا]، 1409ه‍ .ق.
• الکامل في التّاريخ، عزالدّين علي بن محمّد بن اثير جزري، بيروت، دار صادر، [بي‌نا]، 1385ه‍ .ق.
• کشّاف القناع، منصور بهوتي، به کوشش هلال مصيلحي مصطفي هلال، بيروت، 1402ه‍ .ق.
• کنز العمال، علي متّقي هندي، به کوشش بکري حياني و صفوة سقّا، بيروت، [بي‌نا]، 1409ه‍ .ق.
• المؤتلف و المختلف، محمّد بن قيسراني، به کوشش کمال يوسف حوت، بيروت، [بي‌نا]، 1411ه‍ .ق.
• المبدع، ابراهيم بن مفلح، بيروت، [بي‌نا]، 1400ه‍ .ق.
• المجموع، يحيي بن شرف نووي، به کوشش محمود مطرحي، بيروت، [بي‌نا]، 1417ه‍ .ق.
• المجروحين، محمّد بن حبان، به کوشش محمود ابراهيم زايد، حلب، [بي‌نا]، 1396ه‍ .ق.
• المستدرک علي الصحيحين، محمّد بن عبدالله حاکم نيشابوري، به کوشش مصطفي عبدالقادر عطا، بيروت، [بي‌نا]، 1411ه‍ .ق.
• مسند الامام أحمد بن حنبل، احمد بن محمّد بن حنبل، تحقيق شعيب ارنؤوط، عادل مرشد و ديگران، بيروت، مؤسّسة الرسالة، چاپ اوّل، [بي‌نا]، 1421ه‍ .ق.
• مصباح الزّجاجه، احمد بوصيري، به کوشش محمّد منتقي کشناوي، بيروت، [بي‌نا]، 1403ه‍ .ق.
• المعجم في أصحاب القاضي الصدفي، محمّد بن عبدالله بن ابار، قاهره، [بي‌نا]، 1387ه‍ .ق.
• معرفة علوم الحديث، محمّد بن عبدالله حاکم نيشابوري، به کوشش معظم حسين، بيروت، [بي‌نا]، 1397ه‍ .ق.
• المغني، عبدالله بن قدامه، بيروت، [بي‌نا]، 1404ه‍ .ق.
• مقدّمه بر علل الترمذي الکبير، ابوطالب قاضي، به کوشش ابراهيم سامرايي و ديگران، بيروت، [بي‌نا]، 1409ه‍ .ق.
• مقدّمه بر العلل الواردة دار قطني، محفوظ الرّحمان سلفي، رياض، [بي‌نا]، 1405ه‍ .ق.
• المنتظم، عبدالرّحمن بن علي ابن جوزي، به کوشش محمّد عبدالقادر عطا و مصطفي عبدالقادر عطا، بيروت، [بي‌نا]، 1412ه‍ .ق.
• المنهل الرّوي، محمّد بن جماعه، به کوشش محيي الدّين عبدالرّحمان رمضان، دمشق، [بي‌نا]، 1406ه‍ .ق.
• ميزان الاعتدال، محمّد بن احمد ذهبي، به کوشش علي محمّد بجاوي، قاهره، [بي‌نا]، 1382ه‍ .ق.
• الناسخ و المنسوخ، ابوعبيد قاسم بن سلام، به کوشش برتن، کمبريج، [بي‌نا]، 1987م.
• نصب الراية، عبدالله زيلعي، به کوشش محمّديوسف بنوري، قاهره، [بي‌نا]، 1357ه‍ .ق.
• الوافي بالوفيات، خليل بن ايبک صفدي، تحقيق احمد ارناؤوط و ترکي مصطفي، بيروت، دار احياء التراث العربي، [بي‌نا]، 1420ه‍ .ق.
• وفيات الاعيان، احمد بن محمّد بن خلّکان.
• ويکي نور، به نشاني wikinoor.ir
• ويکي فقه، به نشاني fa.wikifeqh.ir