معلّی بن محمّد بصری
راوي، مفسّر و فقيه شيعة قرن سوم هجري قمري، مکنّي به ابوالحسن، مشهور به بصري، متوفّاي حدود 255ه .ق. و همدورة امام جواد، امام هادي و امام حسن عسكري(عليهم السّلام) است.
شرح حال
ابوالحسن از راويان، مفسّران و محدّثان شیعه بود.[۱] از ولادت و وفات او اطّلاعي در دست نيست؛ امّا به گواه اينکه برخي از روايتگران او، مانند حسین بن محمد بن عامر اشعری (استاد شیخ کلینی) در اواخر سدة سوم هجري قمري وفات کرده و همچنين خود وي نيز از حسن بن علی وشاء، از اصحاب علی بن موسی الرضا(عليه السّلام) (متوفّاي 203ه .ق.) در اوايل سدة سوم روايت دارد، چنين گمان ميشود که وفات او در اواسط سدة سوم بوده است؛ زيرا از کتاب سیرة القائم(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) که به او منسوب است، استفاده ميشود که وي زمان ولادت محمد بن حسن المهدی(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف) (255ه .ق.) را درک کرده. بنابراين ميتوان حدس زد که وفات او در همين حدود بوده است. از لقب بصره برميآيد که وي در بصره سکونت داشته است و بسياري از احاديث اهل بیت(عليهم السّلام) را در آنجا شنيده است. همچنين بسياري از شاگردان روايي او اهل قم هستند. از اينرو اين احتمال تقويت ميشود که وي مسافرتهايي به قم داشته و مدّتي در آنجا مشغول تدريس و تعليم بوده است. با اينکه در عصر امام جواد، امام هادی و امام عسکری(عليهم السّلام) زندگي ميکرده، امّا حديثي به طور مستقيم از ايشان ندارد.[۲]
جايگاه و مقام علمي
از زندگي و حيات علمي او اطّلاع چنداني نداريم. احمد بن علی نجاشی او را مضطرب الحدیث و المذهب معرّفي کرده؛[۳] امّا کتابهاي او را تأييد نموده است. علامه حلی به نقل از ابن غضائری گفته است:
«روايات او خوب و بد دارند و از افراد ضعيف حديث ميکند؛ امّا ميتوان به روايات او به عنوان شاهد (نه دليل) استناد کرد.»
بسياري از فقهاي متأخّر روايات او را به ديدة قبول مينگرند و گفتة نجاشي (مضطرب الحديث و المذهب) را مانع وثاقت وي نميدانند؛ زيرا وي از مشایخ اجازه و صاحب کتابهاي معتبر است.[۴] همچنين وي در سلسله اسناد کامل الزیارات قرار دارد که اين خود شاهد ديگري بر وثاقت اوست. افرادي مانند ابن قولویه (متوفّاي 367ه .ق.) در کامل الزّيارات، شیخ کلینی در الکافی، شیخ صدوق در الامالی (صدوق)، حسین بن محمد بن عامر اشعری در کتاب خود و ابوالحسن علي قمي در تفسير خود، معروف به تفسیر قمی از تفسير او زياد نقل کردهاند. تفسیر معلی از تفسیر روایی است که در تفسير آيات قرآني از احاديث و روايات ائمه اطهار(عليهم السّلام) بهره گرفته است؛ ولي فعلاً وجود ندارد.
اساتيد و مشايخ
مشايخ روايي او بسيارند؛ امّا برخي از آنها احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی (221ه .ق.)، حسن بن علی بن فضال (متوفّاي 224ه .ق.)، حسن بن علی وشاء، علی بن اسباط، عبدالله بن ادریس، بسطام بن مره و محمد بن جمهور عمی هستند.
شاگردان و راويان
از شاگردان معروف او حسین بن محمد بن عامر اشعری است که بيشتر احاديث او از طريق اين شاگرد روايت شدهاند. همچنين افرادي مانند ابوعلی اشعری، ابوعبدالله اشعری، علی بن اسماعیل و محمد بن حسن بن ولید از او نقل حديث کردهاند.
آثار
وي تأليفاتي در زمينه فقه، تاريخ و اعتقادات دارد که به قرار ذيلند: الایمان و درجاته و زیادته و نقصانه، الدلائل، الکفر و وجوهه، شرح المودة فی الدین، کتاب التفسیر،[۵] کتاب الامامة، فضائل امیرالمؤمنین(عليه السّلام)، قضایا علی(عليه السّلام)،[۶] سیرة القائم(عجّل الله تعالي فرجه الشّريف)، الملاحم[۷] و المعجزات[۸]. از آثار او به خوبي پيداست که وي در موضوعات فقه، حديث و اعتقادات، تبحّر و تخصّص داشته است.
وفات
وفات او را در حدود 255ه .ق. نوشتهاند.[۹]
پانویس
- ↑ دائرة المعارف تشيّع، ج 4، ص 489.
- ↑ رجال الطوسي، محمّد بن حسن طوسي، ص 515.
- ↑ جامع الرواة، ج 2، ص 251.
- ↑ تنقيح المقال، عبدالله بن محمّد مامقاني، ج 3، ص 233.
- ↑ دائرة المعارف تشيّع، ج 4، ص 418.
- ↑ رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، ج 2، ص 365.
- ↑ الفهرست, محمّد بن حسن طوسي، ص 165.
- ↑ الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، ج 21، ص 216.
- ↑ دائرة المعارف تشيّع، ج 4، ص 489.
منابع
- «ابوالحسن معلّي بن محمد بصري»، دائرة المعارف مؤلّفان اسلامي، گروهي از پژوهشگران، قم، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامي، چاپ اوّل، 1390ه .ق.
- پايگاه اطّلاعرساني حوزه، به نشاني www.hawzah.net
- تنقيح المقال، عبدالله بن محمّد مامقاني، نجف اشرف، [بينا]، [بيتا].
- «دائرة المعارف تشيّع»، جمعي از پژوهشگران، تهران، نشر شهيد سعيد محبّي، چاپ دوم, 1369ه .ش.
- الذّريعة الي تصانيف الشّيعة، محمّدمحسن آقابزرگ طهراني، قم، اسماعيليان، 1408ه .ق.
- رجال النجاشي، احمد بن علي نجاشي، قم، مؤسّسة النشر الاسلامي، چاپ ششم، [بينا]، 1365ه .ش.
- جامع الرّواة، محمّد بن علي اردبيلي غروي حائري، بيروت، دار الاضواء، چاپ اوّل، 1403ه .ق.
- الفهرست، محمّد بن حسن طوسي، قم، الشريف الرضي، [بيتا].